Với người nuôi ao đất và lồng bè, mùa mưa bão đòi hỏi chuẩn bị theo mốc thời gian: từ đầu mùa gia cố bờ và lồng; khi có tin bão hoặc áp thấp thì quyết định thu hoạch sớm, chằng buộc, di dời; và khi bão đến gần thì rời bè, vào nơi an toàn theo lệnh của chính quyền. Tài sản trên ao, trên bè có thể làm lại; tính mạng thì không.
Bài này viết cho hộ nuôi cá, tôm ở ao đất ven sông, ven biển, hộ nuôi cá lồng trên sông, hồ chứa, và hộ nuôi biển ở các vịnh miền Trung, miền Bắc. Bài tập trung vào việc đọc bản tin và lập kế hoạch theo thời gian. Kỹ thuật nuôi, xử lý nước, phòng bệnh sau bão thuộc chuyên môn thuỷ sản, bạn theo cán bộ kỹ thuật địa phương. Chuẩn bị nhà cửa, sơ tán gia đình có bài riêng ở danh mục mùa mưa bão và lũ của trang.
Bão, áp thấp và mưa lớn tác động lên ao và lồng thế nào
Gió mạnh và sóng là mối nguy trực tiếp với lồng bè trên biển và trên các hồ lớn: lồng bị xô lệch, đứt neo, rách lưới, nhà bè bị lật. Với ao đất, gió mạnh ít nguy hiểm hơn, nhưng mưa lớn kéo dài làm nước dâng tràn bờ, vật nuôi thoát ra ngoài, bờ ao bị sạt. Ở vùng ven biển, bão còn có thể đi kèm nước dâng, đẩy nước biển tràn qua đê bao vào vùng nuôi.
Sau bão, mưa lớn ở thượng nguồn dồn về làm nước sông lên, chảy xiết, mang theo nhiều phù sa, cây cối, rác. Lồng cá trên sông bị va đập, nước đục làm cá thiếu oxy. Ở các vịnh nuôi biển, nước ngọt từ sông đổ ra làm độ mặn quanh lồng giảm đột ngột, gây sốc cho các loài nuôi biển.
Hiểu rằng nguy hiểm không chỉ đến lúc bão đổ bộ mà kéo dài nhiều ngày sau đó giúp bạn lập kế hoạch đúng: không chỉ chằng buộc cho qua đêm bão, mà còn chuẩn bị cho cả tuần nước lên sau đó.
Đọc bản tin bão theo mốc thời gian
Bản tin bão của cơ quan khí tượng thuỷ văn cho biết vị trí, cường độ, hướng di chuyển, vùng nguy hiểm và cấp độ rủi ro thiên tai. Dưới đây là cách gắn từng giai đoạn bản tin với việc của người nuôi.
| Giai đoạn | Bản tin thường nói gì | Việc của người nuôi |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa bão | Nhận định xu thế mùa bão, số cơn có khả năng ảnh hưởng so với trung bình | Gia cố bờ, kiểm tra neo, dây, lưới, lên kế hoạch thả nuôi tránh thu hoạch rơi vào cao điểm bão |
| Áp thấp nhiệt đới hoặc bão còn xa trên biển | Vị trí, hướng di chuyển dự kiến, khả năng mạnh lên | Theo dõi sát, chuẩn bị vật tư, liên hệ thương lái nếu tính thu hoạch sớm |
| Bão có khả năng ảnh hưởng đất liền trong hai ba ngày | Vùng có khả năng ảnh hưởng, cấp gió, mưa lớn, nước dâng, cấp độ rủi ro | Thu hoạch sớm phần đủ cỡ, chằng buộc, hạ lồng hoặc di chuyển lồng theo hướng dẫn, gia cố bờ |
| Bão sắp đổ bộ | Thời điểm và khu vực đổ bộ dự kiến, lệnh cấm biển, sơ tán | Rời bè, vào bờ, theo lệnh sơ tán của chính quyền |
| Sau bão | Mưa lớn diện rộng, cảnh báo lũ, sạt lở | Chỉ ra kiểm tra khi chính quyền cho phép; chú ý nước lên kéo dài |
Cấp độ rủi ro thiên tai do bão được nêu trong bản tin là thông tin quan trọng để chính quyền ra lệnh. Bạn không cần thuộc từng cấp, chỉ cần biết rằng khi bản tin nhắc vùng mình với cấp độ rủi ro cao, đó là lúc theo sát thông báo của xã, của ban chỉ huy phòng chống thiên tai địa phương.
Việc với lồng bè khi có tin bão
Không ở lại trên lồng bè khi bão đến. Ở nhiều địa phương nuôi biển, chính quyền yêu cầu người dân rời lồng bè, chòi canh khi bão sắp ảnh hưởng. Đây là yêu cầu vì an toàn tính mạng, không có ngoại lệ vì tiếc tài sản. Nhiều người gặp nạn vì ở lại để trông bè.
Thu hoạch sớm phần có thể bán. Cá, tôm hùm, ốc đã đủ cỡ thương phẩm nên được cân nhắc thu hoạch trước khi bão đến, dù giá có thể chưa tốt nhất. Liên hệ thương lái sớm vì trước bão nhiều hộ cùng muốn bán.
Gia cố neo, dây và khung. Kiểm tra dây neo, phao, khung lồng, thay dây cũ, thêm neo theo hướng dẫn kỹ thuật. Thu dọn vật dụng rời trên bè có thể bị gió cuốn: thùng, can, bạt, mái tôn.
Di chuyển hoặc hạ lồng theo hướng dẫn. Một số vùng hướng dẫn di chuyển lồng vào nơi kín gió, hoặc hạ lồng xuống sâu hơn để tránh sóng. Việc này cần thực hiện sớm khi biển còn êm, theo hướng dẫn của ngành thuỷ sản địa phương; đừng làm khi gió đã mạnh.
Ghi lại hiện trạng trước bão. Chụp ảnh lồng bè, số lồng, đối tượng nuôi trước bão. Những hình ảnh này giúp thống kê thiệt hại sau bão theo yêu cầu của xã.
Việc với ao đất khi có tin mưa lớn và bão
Ao đất ven sông, ven biển chịu ảnh hưởng chủ yếu từ mưa lớn, nước dâng và lũ. Các việc nên làm khi bản tin cho thấy vùng bạn có khả năng mưa lớn:
- Kiểm tra và đắp cao những đoạn bờ thấp, chỗ có hang chuột, cua, chỗ đã từng rò rỉ.
- Căng lưới chắn quanh bờ ao để vật nuôi không thoát ra khi nước tràn.
- Kiểm tra cống, ống xả tràn, đảm bảo thoát được nước mưa dư mà không làm cạn ao.
- Hạ mực nước ao xuống một mức vừa phải trước mưa lớn để có chỗ chứa nước mưa, theo hướng dẫn kỹ thuật cho loài nuôi.
- Chuẩn bị nguồn điện dự phòng cho quạt nước, vì mưa bão hay kèm mất điện.
- Thu hoạch phần đủ cỡ nếu nguy cơ tràn bờ cao.
- Cất thức ăn, vật tư lên chỗ cao, khô, tránh ướt hỏng.
Ao ở vùng đất phèn cần chú ý thêm: mưa lớn đầu mùa rửa phèn từ bờ ao xuống, làm nước ao chua đi nhanh. Đắp bờ, làm rãnh thoát nước bờ ra ngoài ao từ trước mùa mưa giúp giảm lượng nước phèn chảy vào.
Những việc như hạ mực nước, thu hoạch sớm có lợi có hại, tuỳ vào loài nuôi và giai đoạn. Trao đổi với cán bộ kỹ thuật hoặc tổ hợp tác trước mùa mưa để có sẵn kế hoạch, thay vì quyết định vội khi bão đã gần.
Sau bão: chỉ ra ao, ra bè khi đã an toàn
Sau khi bão đi qua, nhiều người nóng lòng ra kiểm tra ao, lồng ngay. Đây là lúc dễ gặp nạn: gió còn giật, sóng còn lớn, dây điện đứt rơi xuống nước, bờ ao sạt lở, nước sông còn chảy xiết. Chỉ ra kiểm tra khi chính quyền thông báo đã an toàn, đi cùng người khác, mặc áo phao khi ra bè, và tuyệt đối tránh xa dây điện đứt.
Khi kiểm tra, ghi lại thiệt hại bằng ảnh và danh sách, báo cho xã để được thống kê. Vật nuôi chết cần thu gom, xử lý theo hướng dẫn của cơ quan thú y thuỷ sản, không vứt xuống sông, kênh, vì có thể lây bệnh cho cả vùng.
Những ngày sau bão, theo dõi tiếp bản tin mưa lớn và lũ. Nước lũ về muộn hơn mưa vài ngày ở hạ lưu. Ao vừa qua bão còn có thể bị tràn trong đợt nước lên sau đó. Với lồng nuôi biển, theo dõi độ mặn quanh lồng khi nước sông đổ ra nhiều.
Lồng cá trên sông và hồ chứa: chú ý thông báo xả lũ
Hộ nuôi cá lồng ở hạ lưu các hồ thuỷ lợi, thuỷ điện cần theo dõi thêm một loại thông tin ngoài bản tin thời tiết: thông báo vận hành xả lũ của hồ chứa. Khi mưa lớn ở thượng nguồn, hồ có thể phải mở cửa xả, làm mực nước và tốc độ dòng chảy ở hạ du tăng nhanh trong vài giờ. Lồng neo giữa dòng, dây neo yếu, rất dễ bị cuốn.
Thông báo xả lũ thường được gửi tới chính quyền các xã hạ du và phát qua loa, tin nhắn, nhóm thông tin của địa phương. Bạn nên biết ai ở xã chịu trách nhiệm chuyển thông báo này, và đăng ký nhận tin nếu có kênh. Khi có thông báo, di chuyển lồng vào sát bờ, chỗ nước chảy chậm, gia cố dây neo theo hướng dẫn, và không ra lồng khi nước đã lên nhanh.
Với lồng nuôi trên hồ chứa lớn, mực nước hồ dâng nhanh trong mùa lũ, gió trên mặt hồ rộng có thể tạo sóng không nhỏ. Kiểm tra độ dài dây neo để lồng không bị kéo chìm khi nước lên, và theo dõi bản tin gió mạnh, dông lốc cho khu vực hồ.
Dùng AI lập kế hoạch mùa bão cho trại nuôi
Một kế hoạch mùa bão viết sẵn giúp cả gia đình và người làm thuê biết phải làm gì mà không cần chờ chủ trại ra lệnh từng việc. Bạn có thể nhờ chatbot AI soạn khung kế hoạch: "Soạn kế hoạch chuẩn bị mùa mưa bão cho một trại nuôi cá lồng trên vịnh, 12 lồng, 3 người làm. Chia theo mốc: đầu mùa, khi có tin áp thấp, khi bão còn hai ngày, khi có lệnh sơ tán, sau bão. Mỗi mốc ghi việc cần làm và ai làm. Đặt an toàn người lên đầu, nêu rõ không ở lại trên bè khi có lệnh sơ tán." Số lồng và số người trong câu lệnh là ví dụ giả định.
Bản kế hoạch AI soạn chỉ là khung. Bạn sửa theo thực tế: nơi neo đậu an toàn gần nhất, số điện thoại của ban chỉ huy phòng chống thiên tai xã lưu trong máy (không đưa vào chatbot), người thương lái quen. Khi soạn, không cần đưa tên người, số điện thoại, địa chỉ cụ thể vào chatbot; ghi bằng vai trò như chủ trại, người làm số một là đủ.
Kế hoạch nên in ra hoặc lưu trong điện thoại của mọi người trong trại, xem lại mỗi đầu mùa và sau mỗi cơn bão để bổ sung bài học.
Câu hỏi thường gặp
Bão cấp thấp, gió không mạnh lắm thì có cần rời bè không?
Quyết định rời bè theo lệnh và hướng dẫn của chính quyền địa phương, không theo cảm nhận cá nhân về cấp gió. Bão yếu vẫn có thể gây sóng lớn, gió giật mạnh, mưa rất to. Khi có lệnh, hãy chấp hành.
Thu hoạch sớm trước bão có bị ép giá không?
Trước bão, nhiều hộ cùng bán nên giá có thể thấp hơn. Bạn cân nhắc giữa phần giá giảm và nguy cơ mất trắng. Liên hệ thương lái sớm, khi bão còn xa, thường có lợi hơn chờ đến sát ngày.
Có nên thả giống mới khi đang giữa mùa bão không?
Thả giống giữa mùa bão có rủi ro cao hơn, vì một cơn bão có thể làm mất cả lứa. Nhiều vùng có khuyến cáo lịch thả nuôi để né cao điểm bão; bạn nên hỏi ngành thuỷ sản địa phương và xem nhận định xu thế mùa bão đầu năm.
Sau bão nước sông đục, cá lồng bỏ ăn thì làm gì?
Nước đục, nhiều phù sa và rác sau bão làm cá căng thẳng, thiếu oxy, có thể bỏ ăn. Cách xử lý cụ thể như giảm cho ăn, di chuyển lồng, tăng sục khí thuộc kỹ thuật nuôi, bạn hỏi cán bộ thuỷ sản địa phương. Có dấu hiệu bệnh thì báo cơ quan thú y.
Thiệt hại ao nuôi do bão có được hỗ trợ không?
Ở nhiều địa phương, thiệt hại trong nuôi trồng thuỷ sản do thiên tai được xem xét hỗ trợ theo quy định hiện hành. Thủ tục, mức hỗ trợ và giấy tờ cần có bạn hỏi tại xã. Ảnh chụp hiện trạng trước và sau bão giúp việc thống kê thuận lợi hơn.