PM2.5 là tên gọi chung cho các hạt bụi lơ lửng trong không khí có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc người vài chục lần. Chữ PM viết tắt của "particulate matter", nghĩa là vật chất dạng hạt; con số 2,5 là kích thước tính bằng micromet. Vì quá nhỏ, chúng lọt qua lớp lông mũi và niêm mạc đường thở, đi xuống tận phế nang, nơi phổi trao đổi khí với máu.
PM2.5 là chất quyết định chỉ số chất lượng không khí trong phần lớn những ngày ô nhiễm ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều đô thị khác. Hiểu nó là gì, từ đâu ra và vì sao nó khác bụi to giúp bạn chọn đúng cách phòng: biết khi nào khẩu trang có ích, vì sao lau nhà không làm giảm được bụi mịn, và vì sao chiếc quạt không phải máy lọc.
PM2.5 và PM10 khác nhau ở đâu
Hai loại thường được báo cùng nhau. PM10 bao gồm mọi hạt từ 10 micromet trở xuống, nên thật ra PM2.5 là một phần của PM10. Người ta tách riêng phần nhỏ vì nó đi sâu hơn và có nguồn gốc khác.
| Tiêu chí | PM10 (bụi thô hơn) | PM2.5 (bụi mịn) |
|---|---|---|
| Kích thước | Từ 10 micromet trở xuống | Từ 2,5 micromet trở xuống |
| Nguồn chính | Bụi đường bị cuốn lên, công trường, phấn hoa, cát, bụi mài | Khí thải động cơ, đốt nhiên liệu, đốt rơm rạ và rác, phản ứng hoá học của khí trong không khí |
| Đi tới đâu trong cơ thể | Phần lớn bị giữ ở mũi, họng, phế quản lớn | Xuống tới phế nang, một phần rất nhỏ có thể vào máu |
| Thời gian lơ lửng | Vài giờ, rơi xuống nhanh khi gió lặng | Nhiều ngày, theo gió đi rất xa |
| Nhìn thấy được không | Thấy được khi đậm, ví dụ đám bụi sau xe tải | Chỉ thấy qua lớp mù chung của bầu trời |
| Cách giảm | Tưới đường, che chắn công trình, lau bụi bề mặt | Giảm nguồn đốt, lọc bằng màng lọc hiệu suất cao, đóng cửa giờ cao điểm |
Điểm đáng nhớ là bụi mịn đi xa. Một phần PM2.5 trong không khí đô thị không sinh ra trong thành phố mà được gió mang tới từ vùng xung quanh, nên những ngày gió nhẹ thổi từ vùng đang đốt đồng có thể làm chỉ số tăng dù trong phố không có gì thay đổi.
Bụi mịn từ đâu ra
Có hai đường sinh ra PM2.5. Đường thứ nhất là phát thải trực tiếp: khói từ ống xả xe, nhất là xe chạy dầu và xe máy cũ, khói từ lò đốt than, bếp than tổ ong, đốt rơm rạ sau thu hoạch, đốt rác, khói nhà máy và nhiệt điện. Những nguồn này xả thẳng ra hạt nhỏ, có khi kèm muội than rất mịn.
Đường thứ hai là hình thành thứ cấp: các khí như lưu huỳnh điôxít, nitơ ôxít, amoniac từ phân bón và chăn nuôi, cùng hợp chất hữu cơ bay hơi, phản ứng với nhau trong không khí, nhất là khi có nắng và độ ẩm, rồi kết lại thành hạt rắn hay giọt li ti. Phần thứ cấp này giải thích vì sao bụi mịn có thể cao ở nơi không thấy ống khói nào.
Tỷ lệ đóng góp của từng nguồn khác nhau theo thành phố, theo mùa và theo năm, và các nghiên cứu kiểm kê nguồn thải cho ra những kết quả không hoàn toàn trùng nhau. Vì vậy hãy cảnh giác với những khẳng định chắc nịch kiểu "xe máy gây ra một nửa bụi mịn" nếu không kèm nguồn nghiên cứu cụ thể. Ở cấp hộ gia đình, những nguồn bạn kiểm soát được trực tiếp là bếp than, đốt rác, đốt vàng mã, khói thuốc và cách nấu nướng trong nhà.
Vì sao bụi mịn được theo dõi sát hơn các chất khác
Đi sâu nhất vào đường thở. Hạt càng nhỏ càng tránh được các lớp phòng vệ ở mũi họng. Hạt cỡ PM2.5 đọng lại ở vùng sâu của phổi, nơi cơ thể khó tống ra ngoài bằng ho hay khạc.
Mang theo chất khác. Bề mặt hạt bụi mịn có thể bám kim loại, hợp chất hữu cơ từ khói đốt và các chất gây kích ứng. Vì vậy cùng một nồng độ, bụi từ khói đốt có thể khác bụi đất về mức độ ảnh hưởng.
Có nhiều bằng chứng nhất. Trong các chất ô nhiễm không khí, PM2.5 là chất được nghiên cứu nhiều nhất về liên hệ với bệnh hô hấp và tim mạch ở quy mô dân số. Tổ chức Y tế Thế giới dựa chủ yếu trên nhóm bằng chứng này khi đặt ngưỡng tham chiếu.
Có mặt quanh năm. Khí ôzôn cao theo mùa nắng, bụi thô cao theo công trình, còn bụi mịn có ở mọi mùa với mức khác nhau. Một chỉ số duy nhất theo dõi được nhiều tháng giúp so sánh giữa năm này với năm khác.
Không thấy, không ngửi được. Bụi thô bám lên bàn ghế nhắc người ta lau dọn, còn bụi mịn ở mức trung bình thì mắt thường không nhận ra. Chỉ có số đo mới cho biết bạn đang hít vào bao nhiêu.
Ngưỡng tham chiếu: con số nào là đáng lo
Nồng độ PM2.5 đo bằng microgam trên mét khối không khí. Năm 2021, Tổ chức Y tế Thế giới cập nhật hướng dẫn chất lượng không khí, hạ mức tham chiếu của PM2.5 xuống 5 microgam trên mét khối cho trung bình năm và 15 microgam trên mét khối cho trung bình 24 giờ. Đây là mức mà dưới đó bằng chứng về tác hại thấp nhất, không phải ranh giới giữa an toàn tuyệt đối và nguy hiểm; tổ chức này cũng đưa ra các mức trung gian để các nước tiến dần tới.
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia của Việt Nam về chất lượng không khí xung quanh đặt ngưỡng PM2.5 cao hơn mức tham chiếu của Tổ chức Y tế Thế giới, như phần lớn các nước đang phát triển. Quy chuẩn này có thể được sửa đổi theo thời gian, nên nếu bạn cần con số chính xác để viết báo cáo hay làm hồ sơ, hãy tra văn bản hiện hành của bộ phụ trách môi trường thay vì dùng con số trích lại trên mạng.
Với người dân, cách dùng thực tế nhất là đọc qua chỉ số AQI và sáu mức màu, vì AQI đã quy đổi nồng độ sang mức ảnh hưởng. Khi một nguồn ghi riêng nồng độ PM2.5, bạn có thể so nhanh với hai mốc 15 và 5 của Tổ chức Y tế Thế giới để biết hôm nay cách mức tham chiếu xa đến đâu, nhưng đừng hoảng: phần lớn đô thị trên thế giới đều vượt mức tham chiếu năm.
Những cách giảm hít bụi mịn có hiệu quả thật
Bụi mịn không thể tránh hoàn toàn khi sống ở đô thị, nhưng lượng bạn hít vào mỗi ngày có thể giảm đáng kể bằng những việc đơn giản. Danh sách dưới xếp theo mức hiệu quả thường gặp, từ việc dễ làm nhất.
- Chọn giờ và đường đi: đi đường nhỏ ít xe thay đường trục khi có thể, tránh đứng chờ đèn đỏ ngay sau xe tải, dời chạy bộ ra khung giờ AQI thấp hơn.
- Đóng cửa đúng lúc: đóng cửa sổ hướng ra đường lớn vào giờ cao điểm và những sáng mù, mở cửa thông gió vào giờ không khí tốt hơn để không khí trong nhà không bị bí.
- Bỏ nguồn đốt trong nhà: không dùng bếp than tổ ong, không hút thuốc trong nhà, bật máy hút mùi khi chiên xào, hạn chế đốt hương nến trong phòng kín.
- Lọc không khí phòng ngủ: phòng ngủ là nơi ở lâu nhất, một máy lọc có màng lọc hiệu suất cao đặt đúng công suất giúp giảm bụi mịn rõ rệt khi đóng cửa.
- Khẩu trang lọc bụi khi ra đường: loại đạt tiêu chuẩn lọc hạt và ôm kín mặt mới có ích với bụi mịn; khẩu trang vải mỏng chủ yếu cản bụi thô.
- Lau ướt thay quét khô: quét khô làm bụi lắng bay lên lại; lau ẩm hoặc hút bụi có màng lọc giữ được nhiều hơn, dù không thay được máy lọc với phần bụi mịn đang lơ lửng.
Việc nào cũng có giới hạn. Không khẩu trang hay máy lọc nào xoá được ảnh hưởng của nhiều năm sống trong không khí bẩn; chúng giảm phần phơi nhiễm trong những giờ tệ nhất. Thay đổi lớn hơn đến từ chính sách chung về giao thông, đốt rác và đốt đồng, nằm ngoài phạm vi một gia đình.
Dùng AI để hiểu nguồn bụi quanh nhà bạn
AI hữu ích khi bạn có một chuỗi số liệu và cần ai đó giúp nhìn ra quy luật. Giả sử bạn ghi lại PM2.5 theo giờ ở trạm gần nhà trong hai tuần, kèm vài ghi chú như "chiều thứ Tư hàng xóm đốt rác", "sáng thứ Sáu có sương mù". Bạn có thể dán bảng số liệu vào chatbot và hỏi: "Đây là nồng độ PM2.5 theo giờ trong 14 ngày ở trạm gần nhà, đơn vị microgam trên mét khối, kèm ghi chú. Hãy chỉ ra khung giờ thường cao nhất và thấp nhất, những ngày bất thường, và gợi ý giờ mở cửa thông gió. Chỉ dựa vào số liệu này, không thêm số liệu bên ngoài."
Câu "không thêm số liệu bên ngoài" quan trọng, vì chatbot có xu hướng lấp chỗ trống bằng kiến thức chung, ví dụ khẳng định nguồn bụi chính mà không có căn cứ. Khi AI nói "bụi tăng do giao thông giờ cao điểm", hãy coi đó là giả thuyết để bạn tự kiểm, chẳng hạn xem cuối tuần ít xe thì đỉnh buổi sáng có thấp hơn không. Bảng số liệu không chứa thông tin cá nhân nên có thể dán thoải mái; chỉ cần bỏ địa chỉ nhà cụ thể nếu bạn ghi kèm.
Ai nhạy cảm với bụi mịn hơn người khác
Trẻ nhỏ. Phổi của trẻ còn đang phát triển, trẻ thở nhanh hơn người lớn nên tính theo cân nặng thì hít vào nhiều không khí hơn, lại hay chạy nhảy ngoài trời và đứng thấp, gần ống xả xe máy.
Người cao tuổi. Chức năng phổi và tim giảm dần theo tuổi, nhiều người có sẵn bệnh mạn tính, nên một đợt bụi mịn cao dễ làm các bệnh đó nặng lên.
Người có bệnh hô hấp và tim mạch. Người bị hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay bệnh tim thường thấy triệu chứng rõ hơn trong những ngày không khí xấu. Họ nên có lời dặn riêng của bác sĩ điều trị về việc làm gì khi AQI cao.
Phụ nữ mang thai. Đây là nhóm được các khuyến cáo y tế công cộng xếp vào nhóm cần thận trọng; lời khuyên cụ thể nên hỏi bác sĩ sản khoa theo dõi thai kỳ.
Người làm việc ngoài đường. Tài xế công nghệ, người giao hàng, công nhân vệ sinh, người bán hàng rong ở ngoài trời nhiều giờ liền, sát nguồn khói. Với họ, khẩu trang lọc bụi vừa mặt và những quãng nghỉ ở nơi kín gió bụi có ý nghĩa hơn với người chỉ đi đường mười lăm phút.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn PM2.5 có nhìn thấy bằng mắt thường không?
Từng hạt thì không, vì chúng nhỏ hơn khả năng nhìn của mắt rất nhiều. Bạn chỉ thấy hiệu ứng chung khi nồng độ cao: bầu trời mờ, tầm nhìn xa giảm, các toà nhà xa trông nhạt màu. Ở mức trung bình, không khí có thể trông trong nhưng bụi mịn vẫn ở đó.
PM1 và PM0.1 là gì, có cần quan tâm không?
Đó là các nhóm hạt còn nhỏ hơn, dưới 1 micromet và dưới 0,1 micromet. Chúng nằm trong PM2.5 và đang được nghiên cứu thêm. Mạng quan trắc chính thức phổ biến vẫn báo PM2.5 và PM10, nên người dân chỉ cần theo dõi hai chỉ số này là đủ.
Mưa có làm sạch bụi mịn không?
Mưa rửa trôi một phần bụi, nhất là mưa kéo dài, nên sau mưa không khí thường trong hơn. Tuy vậy mưa phùn nhẹ ít tác dụng, và nếu sau mưa trời lặng gió, độ ẩm cao, bụi có thể tích tụ lại ngay trong đêm. Mưa giúp tạm thời, không thay việc giảm nguồn thải.
Cây xanh trong nhà có lọc được bụi mịn không?
Cây cảnh trong nhà có ích cho không gian sống nhưng lượng bụi mịn chúng giữ lại trong một căn phòng là rất nhỏ so với máy lọc có màng lọc phù hợp. Đừng dựa vào vài chậu cây để thay việc đóng cửa giờ cao điểm hay bỏ bếp than.
Nồng độ PM2.5 bao nhiêu thì nên đeo khẩu trang?
Không có một con số chung cho mọi người. Cách dễ dùng là dựa vào AQI: nhóm nhạy cảm nên đeo khẩu trang lọc bụi khi ra đường từ mức da cam, mọi người nên đeo từ mức đỏ. Người đi xe máy trên đường đông xe có thể đeo cả ở mức thấp hơn vì đứng sát nguồn khói.
Bụi mịn trong nhà có thể cao hơn ngoài trời không?
Có, nhất là khi trong nhà đang chiên xào không bật hút mùi, đốt hương nến, hút thuốc hoặc dùng bếp than. Trong những lúc đó, mở cửa ra ngoài có khi lại giúp không khí trong nhà tốt hơn. Một máy đo bụi trong nhà giúp bạn biết chắc thay vì đoán.