Trong đợt rét đậm, rét hại, vật nuôi cần ba thứ: chuồng kín gió nhưng vẫn thông thoáng, ổ lót khô dày, và đủ thức ăn, nước uống để cơ thể sinh nhiệt. Trâu bò già yếu, bê nghé, lợn con, gà vịt mới nở là những con dễ chết rét nhất. Vùng núi phía Bắc là nơi thiệt hại thường nặng, nhưng đồng bằng cũng không tránh được khi rét hại kéo dài.
Bài viết tập trung vào những việc gia đình chăn nuôi nhỏ và người nuôi chó mèo trong nhà nên làm trước và trong đợt rét. Kỹ thuật chăn nuôi chuyên sâu có ở site AI Nông Nghiệp của hệ; còn vật nuôi có dấu hiệu bệnh cần gọi cán bộ thú y. Luôn theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng và khuyến cáo của ngành nông nghiệp, chính quyền địa phương khi có rét hại.
Vì sao vật nuôi chết rét
Giống như người, động vật cần năng lượng để giữ thân nhiệt. Khi trời rét kéo dài, con vật phải đốt nhiều năng lượng hơn, nếu thức ăn không đủ hoặc kém chất thì nó gầy sút dần, sức đề kháng giảm, dễ mắc bệnh rồi chết. Nhiều con chết không phải trong đêm lạnh nhất mà sau nhiều ngày rét liên tiếp, khi cơ thể đã kiệt.
Gió lùa và ẩm ướt là hai yếu tố làm tình hình tệ hơn. Chuồng hở, nền ướt, ổ lót ẩm khiến con vật mất nhiệt nhanh hơn nhiều so với nhiệt độ không khí. Ở vùng núi, tập quán thả rông trâu bò trên rừng qua mùa đông khiến con vật không được che chắn, không được bổ sung thức ăn khi cỏ khô héo, và là nguyên nhân thường được nhắc tới trong các đợt thiệt hại.
Con non, con già, con đang mang thai hoặc vừa đẻ, con đang ốm là những con cần ưu tiên. Bê nghé, lợn con, gà vịt con chưa tự giữ nhiệt tốt; trâu bò già, gầy thì dự trữ năng lượng ít. Biết con nào yếu nhất trong đàn giúp bạn tập trung công sức đúng chỗ khi rét về.
Chuẩn bị chuồng trại trước khi rét về
Khi bản tin báo đợt không khí lạnh sắp tới, hãy dành một đến hai ngày để làm những việc sau.
- Che chắn các mặt chuồng hướng gió bắc, đông bắc bằng bạt, bao tải, phên tre; vẫn chừa khe phía trên để thoát khí, tránh làm kín mít gây ngột và ẩm.
- Sửa mái dột, khơi rãnh thoát nước quanh chuồng để nền khô.
- Kê nền cao hoặc làm sàn gỗ, sàn tre cho lợn, bê nghé; lót rơm khô, trấu dày, thay khi ẩm bẩn.
- Dự trữ rơm, cỏ khô, thức ăn ủ chua, thức ăn tinh đủ cho cả đợt rét, vì khi rét hại khó đi cắt cỏ.
- Đưa trâu bò thả rông trên rừng, trên đồi về chuồng gần nhà trước khi rét đậm.
- Kiểm tra đèn sưởi, dây điện ở chuồng úm; chuẩn bị bóng dự phòng.
- Ghi lại con nào yếu, con nào sắp đẻ để theo dõi sát hơn.
Những việc này đơn giản, ít tốn kém nhưng cần làm trước. Đợi đến khi gió mùa tràn về, trời mưa phùn mới che chuồng thì vừa vất vả vừa không kịp.
Với gia đình ở vùng núi cao như Lào Cai, Cao Bằng, Điện Biên, nơi đường lên bãi chăn có thể bị băng giá, việc lùa trâu bò về sớm càng quan trọng. Khi rét hại đã tới, đi vào rừng tìm gia súc vào sáng sớm vừa vất vả vừa nguy hiểm cho chính người đi.
Trâu bò, dê: những việc trong ngày rét
Không thả rông, không cho làm việc nặng khi rét hại. Giữ trâu bò trong chuồng vào những ngày rét hại; ngày rét đậm có thể chỉ cho ra ngoài vào buổi trưa nắng ấm và đưa về sớm. Không cày bừa, kéo xe vào sáng sớm lạnh buốt. Khuyến cáo cụ thể của ngành nông nghiệp từng địa phương có thể nêu mức nhiệt cần giữ trong chuồng, hãy theo đó.
Mặc áo cho trâu bò. Nhiều nơi dùng bao tải, chăn cũ may thành áo khoác cho trâu bò, bê nghé. Cách này rẻ và có tác dụng, nhưng phải giữ áo khô, tháo ra phơi khi ẩm, buộc chắc để không vướng chân.
Cho ăn đủ và ăn ấm. Tăng thêm thức ăn, có thể bổ sung thức ăn tinh, muối khoáng theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông. Cho uống nước sạch, nếu được thì nước ấm, vì con vật thường ngại uống nước lạnh và dễ bị thiếu nước.
Chăm con non và con mẹ. Bê nghé mới sinh cần được lau khô, cho bú sớm, giữ trong góc chuồng kín gió có lót rơm dày. Con mẹ vừa đẻ cần được giữ ấm và cho ăn tốt.
Theo dõi dấu hiệu bất thường. Con vật run, nằm co, bỏ ăn, đứng không vững là dấu hiệu cần chú ý. Liên hệ cán bộ thú y để được hướng dẫn, không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng.
Lợn, gà vịt: chuồng úm và sưởi an toàn
Lợn con và gia cầm non rất cần nhiệt. Phần lớn gia đình dùng đèn sưởi, bóng điện hoặc bếp than để úm. Mỗi cách đều có rủi ro cần biết.
- Quây kín ô úm bằng bạt, cót, chừa lỗ thông khí phía trên; quan sát cách con vật nằm: túm tụm dưới đèn là lạnh, tản ra xa đèn là nóng, phân bố đều là vừa.
- Treo đèn sưởi chắc chắn ở độ cao phù hợp, xa rơm, trấu, bạt để tránh cháy; dây điện đi gọn, có ống bảo vệ, tránh chuột cắn và nước bắn vào.
- Không dùng bếp than trong chuồng kín vì khí CO cũng gây hại cho vật nuôi và người vào chăm sóc.
- Lót ổ bằng trấu, rơm khô dày, thay thường xuyên; giữ nền chuồng khô, không dội rửa chuồng vào những ngày rét hại.
- Cho ăn đủ, uống nước sạch không quá lạnh; với gia cầm, đặt máng nước ở chỗ không bị đóng băng ở vùng núi cao.
- Hạn chế cho gà vịt ra ngoài vào sáng sớm và chiều tối; vịt không nên xuống nước lạnh vào ngày rét hại.
Cháy chuồng do đèn sưởi là sự cố có thể gặp vào mùa đông. Kiểm tra đèn và dây điện mỗi ngày, và đặt sẵn xô nước, cát hoặc bình chữa cháy gần chuồng.
Chó mèo và thú cưng trong nhà
Chó mèo nuôi trong nhà thường chịu rét tốt hơn gia súc ngoài chuồng, nhưng chó mèo con, con già, giống lông ngắn, con gầy hoặc đang ốm vẫn cần được giữ ấm. Ổ nằm nên đặt ở góc kín gió, kê cao khỏi nền gạch lạnh, lót chăn cũ, thảm vải và thay khi bẩn ẩm. Chó nuôi ngoài sân nên có chuồng có mái, cửa quay khác hướng gió.
Áo cho chó lông ngắn có thể giúp giữ ấm khi ra ngoài, nhưng hãy chọn loại vừa người, không bó, và cởi ra khi vào nhà ấm. Sau khi đi dạo dưới mưa phùn, lau khô lông và chân. Không tắm cho chó mèo vào những ngày rét hại nếu không thật cần; nếu tắm, làm trong phòng kín gió và sấy khô hẳn.
Lưu ý máy sưởi: chó mèo thích nằm sát nguồn nhiệt, có thể bị bỏng hoặc làm đổ máy. Đặt máy sưởi có rào chắn, tắt khi không có người. Mèo hay chui vào gầm xe máy, khoang máy ô tô tìm hơi ấm, nên gõ nhẹ hoặc kiểm tra trước khi nổ máy vào sáng sớm. Thú cưng có dấu hiệu bỏ ăn, run kéo dài, khó thở nên đưa tới cơ sở thú y.
Việc nên và không nên khi rét hại
Một số thói quen phổ biến cần điều chỉnh. Bảng dưới tóm tắt những điểm chính để bạn dán ở chuồng hoặc gửi cho người nhà cùng chăm.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Che chắn chuồng hướng gió, chừa khe thoát khí | Bịt kín mít chuồng làm ẩm, ngột |
| Lót ổ rơm, trấu khô dày, thay khi ẩm | Dội rửa chuồng vào ngày rét hại |
| Giữ trâu bò trong chuồng, cho ăn thêm | Thả rông trên rừng, cho cày kéo sáng sớm |
| Cho uống nước sạch, nếu được thì nước ấm | Để máng nước lạnh hoặc đóng băng |
| Dùng đèn sưởi treo chắc, xa vật dễ cháy | Đốt than trong chuồng kín |
| Báo cán bộ thú y khi con vật yếu, bỏ ăn | Tự dùng thuốc theo lời truyền miệng |
Nếu có vật nuôi chết do rét hoặc nghi do bệnh, hãy báo chính quyền địa phương và cán bộ thú y để được hướng dẫn xử lý đúng cách, không vứt xác ra sông suối, không bán chạy. Một số địa phương có chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai, nên giữ lại thông tin và báo cáo theo hướng dẫn.
Nhờ AI lập lịch chăm đàn vật nuôi trong đợt rét
Gia đình nuôi nhiều loại vật nuôi cùng lúc có thể nhờ chatbot AI lập lịch chăm sóc hằng ngày trong đợt rét: giờ cho ăn, giờ kiểm tra đèn sưởi, việc thay ổ lót, ai làm việc gì. Hãy mô tả số lượng, loại vật nuôi, kiểu chuồng và nhân lực trong nhà.
Câu lệnh mẫu: “Gia đình ở vùng núi phía Bắc nuôi 3 con trâu trong đó một nghé mới sinh, 10 con lợn thịt, 40 con gà trong đó 20 gà con đang úm. Sắp có rét hại kéo dài 5 ngày. Hãy lập lịch chăm sóc buổi sáng, trưa, tối cho hai người lớn, danh sách vật dụng cần chuẩn bị trước, và dấu hiệu cần gọi cán bộ thú y. Không ghi tên thuốc hay liều thuốc.”
Đối chiếu lịch AI đưa ra với khuyến cáo của ngành nông nghiệp và cán bộ khuyến nông ở địa phương, vì điều kiện mỗi vùng khác nhau. AI không biết chuồng nhà bạn kín hay hở, con nào đang yếu. Những câu hỏi về bệnh và thuốc thú y cần cán bộ thú y trả lời trực tiếp.
Có thể nhờ AI làm thêm một bản rút gọn chỉ năm dòng để dán ở cửa chuồng, cho người nhà hay người được nhờ trông giúp khi bạn đi vắng. Bản rút gọn nên có giờ kiểm tra đèn sưởi, việc thay ổ lót và dấu hiệu cần báo ngay, viết bằng chữ to, câu ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào không nên thả trâu bò ra ngoài?
Trong những ngày rét hại, nên giữ trâu bò trong chuồng kín gió và cho ăn tại chuồng. Ngày rét đậm có thể chỉ cho ra ngoài lúc trưa nắng ấm. Hãy theo khuyến cáo cụ thể của ngành nông nghiệp và chính quyền địa phương.
Che kín chuồng có làm vật nuôi ngột không?
Có thể, nếu bịt kín hoàn toàn. Nên che các mặt hướng gió lạnh nhưng chừa khe thoáng phía trên để khí ẩm và khí độc thoát ra. Chuồng ẩm ngột dễ phát sinh bệnh đường hô hấp.
Làm sao biết gà con trong chuồng úm bị lạnh?
Quan sát cách gà nằm: túm tụm dưới đèn, kêu nhiều là lạnh; tản ra xa đèn, há mỏ thở là nóng; phân bố đều quanh chuồng là vừa. Điều chỉnh độ cao đèn hoặc thêm che chắn theo quan sát.
Có nên cho trâu bò uống nước ấm?
Nếu có điều kiện, cho uống nước ấm vừa phải giúp con vật uống đủ hơn vì chúng thường ngại nước lạnh. Nước phải sạch. Quan trọng là đảm bảo con vật được uống đủ trong suốt đợt rét.
Chó mèo trong nhà có cần mặc áo mùa rét?
Chó mèo con, con già, giống lông ngắn hoặc gầy yếu có thể cần thêm áo khi ra ngoài trời rét. Chọn áo vừa người, không bó, cởi ra khi vào nhà ấm, và giữ ổ nằm kín gió, cao ráo.
Vật nuôi chết rét thì xử lý thế nào?
Báo chính quyền địa phương và cán bộ thú y để được hướng dẫn xử lý đúng quy định, không vứt xác xuống sông suối hay bán chạy. Một số địa phương có chính sách hỗ trợ thiệt hại do thiên tai, hãy hỏi cán bộ phụ trách.