El Niño và La Niña là hai pha của một dao động khí hậu tự nhiên ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, gọi chung là ENSO; chúng làm thay đổi phân bố mưa, nhiệt độ ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Trong những năm El Niño, Việt Nam thường có xu hướng nắng nóng hơn, mưa ít hơn, nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn tăng; trong những năm La Niña, xu hướng ngược lại với mưa nhiều hơn ở một số vùng và mùa đông ở miền Bắc có thể lạnh hơn. Đây là xu hướng, không phải quy luật năm nào cũng đúng.
Bài giải thích cơ chế ở mức dễ hiểu, những ảnh hưởng thường được nhắc tới với nông nghiệp từng vùng, cách đọc bản tin về ENSO và dự báo khí hậu mùa, và những việc chuẩn bị hợp lý. Bài không đưa con số dự báo cho năm cụ thể nào; thông tin đó bạn lấy từ bản tin chính thức hiện hành.
El Niño, La Niña là gì
Bình thường, gió mậu dịch thổi từ đông sang tây dọc xích đạo Thái Bình Dương, dồn lớp nước ấm bề mặt về phía tây, gần Indonesia và Australia, trong khi phía đông gần Nam Mỹ có nước lạnh trồi lên từ dưới sâu. Khi gió mậu dịch yếu đi, lớp nước ấm lan dần về phía đông, mặt biển vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường: đó là El Niño. Khi gió mậu dịch mạnh hơn bình thường, nước phía đông lạnh hơn bình thường: đó là La Niña. Giữa hai pha là trạng thái trung tính.
Thay đổi nhiệt độ mặt biển trên một vùng rộng như vậy kéo theo thay đổi của các dòng không khí lớn, từ đó ảnh hưởng đến lượng mưa, nhiệt độ ở những nơi cách rất xa. Mỗi đợt El Niño hay La Niña thường kéo dài vài tháng đến một hai năm, và các pha không lặp lại theo chu kỳ đều đặn.
Các tổ chức khí tượng lớn trên thế giới, trong đó có Tổ chức Khí tượng Thế giới, thường xuyên cập nhật nhận định về trạng thái ENSO và khả năng chuyển pha trong các tháng tới. Cơ quan khí tượng thuỷ văn Việt Nam dựa vào đó, cùng với các yếu tố khác, để ra dự báo khí hậu mùa cho trong nước.
Xu hướng thường được nhắc với từng vùng
Bảng dưới tóm tắt những xu hướng thường được nhắc trong các phân tích về ảnh hưởng của ENSO tới Việt Nam. Mỗi đợt El Niño, La Niña có cường độ, thời điểm khác nhau, và ENSO chỉ là một trong nhiều yếu tố chi phối thời tiết; vì vậy đây là xu hướng tham khảo, không phải dự báo.
| Vùng | Năm El Niño thường | Năm La Niña thường | Mối lo với nông nghiệp |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ | Mùa đông có xu hướng ấm hơn, ít rét đậm hơn | Mùa đông có thể lạnh hơn, rét đậm rét hại nhiều hơn | Rét hại mạ, lúa xuân trong năm La Niña; hạn khi thiếu mưa |
| Trung Bộ | Nắng nóng, thiếu mưa, hạn hán | Mưa nhiều, mưa lớn, lũ cuối năm | Thiếu nước tưới; ngập lụt mùa mưa |
| Tây Nguyên | Mùa khô gay gắt, thiếu nước tưới | Mùa mưa có thể kéo dài hơn | Hạn với cà phê, hồ tiêu; mưa khi thu hoạch |
| Nam Bộ | Mưa ít, lũ thấp, xâm nhập mặn mùa khô nặng hơn | Mưa nhiều, lũ có thể cao hơn | Hạn mặn với lúa, cây ăn trái; ngập úng |
Một ví dụ thường được nhắc là đợt hạn mặn mùa khô 2015–2016 ở đồng bằng sông Cửu Long, xảy ra cùng thời với một đợt El Niño mạnh. Tuy vậy, mức độ hạn mặn của mỗi năm còn phụ thuộc lượng nước thượng nguồn, vận hành các công trình trên dòng chính và nhiều yếu tố khác; không thể suy ra rằng năm El Niño nào cũng có hạn mặn nghiêm trọng như vậy.
Đọc bản tin ENSO và dự báo khí hậu mùa
Tìm câu nói về trạng thái hiện tại. Bản tin thường bắt đầu bằng trạng thái ENSO hiện tại: trung tính, El Niño hay La Niña, kèm cường độ yếu, trung bình, mạnh.
Đọc xác suất cho các tháng tới. Phần tiếp theo cho biết khả năng chuyển pha trong vài tháng tới, thường dưới dạng phần trăm: ví dụ khả năng duy trì trạng thái trung tính là bao nhiêu, khả năng chuyển sang El Niño là bao nhiêu. Xác suất cao không có nghĩa là chắc chắn.
Tìm phần nhận định cho Việt Nam. Cơ quan khí tượng thuỷ văn trong nước thường kèm nhận định: nhiệt độ, lượng mưa các vùng so với trung bình nhiều năm, khả năng bão, không khí lạnh, xâm nhập mặn. Đây là phần nhà nông cần đọc kỹ nhất.
Chú ý ngày phát và cập nhật. Dự báo ENSO thay đổi theo từng tháng, đặc biệt vào mùa xuân khi độ tin cậy của dự báo thường thấp hơn. Bản tin cũ hai ba tháng có thể đã lỗi thời.
Đừng nhầm ENSO với dự báo thời tiết. Biết năm nay là năm El Niño không cho bạn biết tuần sau có mưa không. Quyết định hằng ngày vẫn dựa vào dự báo ngắn hạn.
Chuẩn bị gì khi dự báo nghiêng về El Niño
Khi bản tin chính thức cho thấy khả năng El Niño cao trong mùa khô sắp tới, những việc dưới đây thường được ngành nông nghiệp các địa phương khuyến cáo xem xét:
- Rà soát nguồn nước: ao, hồ, giếng, kênh; nạo vét, trữ nước sớm khi còn nguồn.
- Trao đổi với cán bộ khuyến nông về lịch thời vụ: có điều chỉnh sớm hơn để né hạn mặn cuối vụ không, có nên giảm diện tích ở vùng thiếu nước không.
- Ưu tiên giống ngắn ngày, chịu hạn, chịu mặn nếu được khuyến cáo cho vùng mình.
- Chuẩn bị hệ thống tưới tiết kiệm cho cây lâu năm; tủ gốc giữ ẩm.
- Với thuỷ sản, tính lịch thả nuôi tránh cao điểm nắng nóng và thiếu nước.
- Theo dõi các bản tin cập nhật hằng tháng, vì xu hướng có thể thay đổi.
Những năm nghiêng về La Niña, việc chuẩn bị đảo chiều: gia cố bờ bao, chuẩn bị thoát nước, theo dõi bản tin bão và lũ sát hơn, tính chuyện rét đậm với vụ xuân ở miền Bắc. Ở cả hai trường hợp, chỉ đạo của ngành nông nghiệp địa phương là căn cứ chính.
AI trong dự báo khí hậu mùa
Các mô hình AI đang được nghiên cứu và thử nghiệm trong dự báo ENSO và dự báo khí hậu mùa, bên cạnh các mô hình vật lý truyền thống. Một số nghiên cứu cho thấy học máy có thể giúp kéo dài thời gian dự báo ENSO đáng tin cậy, nhưng đây vẫn là lĩnh vực đang phát triển, và các cơ quan dự báo thường kết hợp nhiều nguồn chứ không dựa vào một mô hình.
Với nhà nông, AI hữu ích hơn ở việc đọc hiểu. Bản tin ENSO và dự báo khí hậu mùa có nhiều thuật ngữ: chuẩn sai nhiệt độ mặt biển, chỉ số ONI, xác suất chuyển pha. Bạn có thể dán bản tin vào chatbot và hỏi: "Chỉ dùng bản tin dưới đây. Giải thích bằng lời đơn giản cho người trồng cà phê ở Tây Nguyên: năm nay nghiêng về El Niño hay La Niña, khả năng bao nhiêu, bản tin nói gì về mưa ở Tây Nguyên trong mùa khô tới. Không thêm thông tin ngoài bản tin."
Cảnh giác với những bài viết, video trên mạng dùng El Niño để doạ "siêu hạn hán", "thảm hoạ". Bản tin chính thức luôn được viết bằng xác suất và so với trung bình; những lời khẳng định chắc nịch về một năm tương lai thường là thổi phồng.
Những hiểu lầm hay gặp về El Niño, La Niña
Hiểu lầm: El Niño là một cơn bão. El Niño không phải một hiện tượng thời tiết đơn lẻ mà là trạng thái nóng lên bất thường của mặt biển trên một vùng rộng, kéo dài nhiều tháng. Nó tác động gián tiếp lên thời tiết thông qua hoàn lưu khí quyển.
Hiểu lầm: năm El Niño thì chắc chắn hạn. El Niño làm tăng khả năng nắng nóng, thiếu mưa ở nhiều vùng Việt Nam, nhưng không đảm bảo. Cường độ, thời điểm bắt đầu, kết thúc của từng đợt khác nhau, và nhiều yếu tố khác cùng tác động.
Hiểu lầm: La Niña nghĩa là được mùa vì nhiều nước. Mưa nhiều có lợi cho vùng thiếu nước nhưng cũng kéo theo nguy cơ lũ, ngập úng, mưa khi thu hoạch, rét đậm ở miền Bắc. Không có pha nào chỉ mang lại điều tốt hay điều xấu.
Hiểu lầm: chuyện ở Thái Bình Dương xa xôi không liên quan. Chính vì tác động lan qua hoàn lưu khí quyển toàn cầu, ENSO là một trong những căn cứ quan trọng của dự báo khí hậu mùa cho Việt Nam. Theo dõi nó giúp nhà nông có thêm vài tháng để chuẩn bị.
Phân biệt ENSO, thời tiết và biến đổi khí hậu
Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn. Thời tiết là trạng thái khí quyển trong vài giờ đến vài ngày: hôm nay mưa, mai nắng. ENSO là dao động tự nhiên kéo dài nhiều tháng, làm cả một mùa nghiêng về khô hay ẩm ở nhiều nơi. Biến đổi khí hậu là xu hướng dài hạn qua nhiều thập kỷ, như nhiệt độ trung bình tăng, mưa cực đoan thường hơn.
Ba tầng này chồng lên nhau. Một năm El Niño trong bối cảnh khí hậu đã ấm lên có thể cho nắng nóng gay gắt hơn những năm El Niño trước đây. Nhưng không phải mọi đợt nắng nóng đều do El Niño, cũng không phải mọi trận mưa lớn đều do La Niña. Với quyết định mùa vụ, bạn dùng dự báo mùa có tính đến ENSO; với quyết định hằng ngày, dùng dự báo thời tiết; với đầu tư dài hạn như chọn cây lâu năm, công trình thuỷ lợi, cần tính đến xu hướng biến đổi khí hậu theo đánh giá của cơ quan chuyên môn.
Giữ ba tầng này tách bạch trong đầu giúp bạn đọc bản tin bình tĩnh hơn: một tin El Niño không phải lý do để hoảng, một đợt rét bất thường không bác bỏ xu hướng ấm lên, và một năm mưa thuận không có nghĩa năm sau cũng vậy.
Câu hỏi thường gặp
Năm nay có El Niño không?
Câu trả lời thay đổi theo từng thời điểm và cần lấy từ bản tin chính thức mới nhất của cơ quan khí tượng thuỷ văn hoặc các tổ chức khí tượng quốc tế. Bài này không đưa nhận định cho năm cụ thể vì thông tin sẽ lỗi thời; bạn kiểm tra bản tin hiện hành.
El Niño có làm nhiều bão hơn không?
Mối liên hệ giữa ENSO và bão ở biển Đông phức tạp; một số phân tích cho thấy số bão và quỹ đạo có thể thay đổi theo pha ENSO, nhưng không đơn giản là nhiều hay ít. Bạn theo dõi nhận định về mùa bão trong bản tin khí hậu mùa của cơ quan khí tượng trong nước.
Dự báo ENSO trước sáu tháng có tin được không?
Độ tin cậy giảm khi thời gian dự báo dài ra, và thường thấp hơn vào các tháng mùa xuân Bắc bán cầu. Dự báo sáu tháng cho bạn một xu hướng để chuẩn bị, nhưng cần theo dõi các bản cập nhật hằng tháng và sẵn sàng điều chỉnh.
Có nên thay đổi cây trồng chỉ vì dự báo El Niño?
Thay đổi cây trồng lâu năm là quyết định lớn, không nên dựa vào một đợt ENSO kéo dài vài tháng đến một hai năm. Với cây ngắn ngày, điều chỉnh giống, lịch vụ theo khuyến cáo của địa phương thì hợp lý hơn. Hãy bàn với cán bộ khuyến nông trước khi quyết định.
Năm trung tính thì có yên tâm không?
Năm trung tính không có nghĩa là thời tiết bình thường suốt năm. Nhiều yếu tố khác ngoài ENSO cũng chi phối thời tiết Việt Nam, và các hiện tượng cực đoan vẫn có thể xảy ra. Bạn vẫn theo dõi dự báo mùa, tháng và tuần như thường lệ.