Áp thấp là vùng có áp suất không khí thấp hơn xung quanh, nơi không khí hội tụ và bốc lên, nên thường có mây và mưa; áp cao là vùng có áp suất cao hơn xung quanh, nơi không khí giáng xuống, nên thường ít mây và khô. Rãnh áp thấp là một dải áp thấp kéo dài, dọc theo nó thường có mưa rào và dông. Những cụm từ này nằm ở phần nhận định tình hình đầu mỗi bản tin, phần mà nhiều người bỏ qua để đọc thẳng xuống nhiệt độ.
Hiểu phần nhận định giúp bạn biết vì sao trời sẽ như vậy, và đoán được những bản tin tiếp theo sẽ theo hướng nào. Bài này giải thích áp suất khí quyển và đơn vị hPa, cơ chế của áp cao và áp thấp, các hệ thống thời tiết hay xuất hiện trong bản tin ở Việt Nam theo mùa, cách đọc một câu nhận định, và cách nhờ AI giải thích phần này mà không bị dẫn sai.
Áp suất khí quyển và đơn vị hPa
Không khí có khối lượng, và cột không khí phía trên đầu bạn đè xuống mặt đất tạo nên áp suất khí quyển. Trong khí tượng, áp suất thường được đo bằng hectopascal, viết tắt hPa. Ở mực nước biển, áp suất trung bình vào khoảng 1013 hPa; trong thực tế nó dao động lên xuống vài hPa đến vài chục hPa tuỳ hệ thống thời tiết đang chi phối.
Áp suất giảm theo độ cao, vì càng lên cao, cột không khí phía trên càng ngắn. Để so sánh được giữa các trạm ở độ cao khác nhau, số liệu áp suất trên bản đồ thời tiết thường được quy đổi về mực nước biển. Đó là lý do áp suất hiển thị trong ứng dụng ở Đà Lạt vẫn quanh mức một nghìn hPa, dù áp suất thật tại chỗ thấp hơn đáng kể do độ cao. Một số thiết bị đo trong điện thoại hay đồng hồ hiển thị áp suất tại chỗ, nên con số có thể khác ứng dụng dự báo; hai cách hiển thị không mâu thuẫn, chỉ là khác chuẩn.
Điều quan trọng với người đọc dự báo không phải là con số tuyệt đối, mà là chỗ nào cao hơn, chỗ nào thấp hơn, và áp suất đang tăng hay giảm. Gió thổi từ nơi áp cao sang nơi áp thấp, bị lệch hướng do Trái Đất quay. Chênh lệch áp suất càng lớn trên một khoảng cách ngắn, gió càng mạnh.
Vì sao áp thấp hay mưa, áp cao hay khô
Ở vùng áp thấp, không khí bị hút vào rồi bốc lên. Gió từ xung quanh thổi vào trung tâm áp thấp, không khí dồn lại và chỉ còn đường thoát lên cao. Khi bốc lên, không khí lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây, mây đủ dày thì cho mưa. Vì vậy vùng áp thấp, rãnh áp thấp thường gắn với trời nhiều mây, mưa rào, dông.
Ở vùng áp cao, không khí từ trên cao giáng xuống. Khi giáng xuống, không khí nóng lên và khô đi, mây khó hình thành. Vùng chịu ảnh hưởng của áp cao thường ít mây, ít mưa, gió nhẹ. Mùa hè, điều đó có nghĩa là nắng nóng kéo dài; mùa đông, có thể là những ngày hanh khô, đêm lạnh.
Chiều gió xoáy quanh tâm khác nhau. Ở Bắc bán cầu, nơi Việt Nam nằm, gió thổi xoáy quanh áp thấp theo chiều ngược kim đồng hồ và quanh áp cao theo chiều thuận kim đồng hồ. Đây là lý do khi một cơn bão đi vào, hướng gió ở một nơi thay đổi dần theo vị trí tâm bão.
Áp thấp không đồng nghĩa với bão. Áp thấp có nhiều cỡ và nhiều loại. Áp thấp nhiệt đới là một xoáy thuận nhiệt đới có sức gió mạnh nhất ở mức cấp 6 đến cấp 7; khi mạnh lên từ cấp 8 trở lên thì được gọi là bão. Còn rãnh áp thấp hay áp thấp nóng phía tây là những hệ thống khác hẳn, không có hoàn lưu xoáy mạnh như bão.
Các hệ thống thời tiết hay gặp trong bản tin ở Việt Nam
Bảng dưới tóm tắt những tên gọi xuất hiện thường xuyên trong phần nhận định của bản tin, mùa hay gặp và kiểu thời tiết thường đi kèm. Đây là mô tả chung; tác động cụ thể của từng đợt phải đọc theo bản tin.
| Hệ thống | Thường gặp | Kiểu thời tiết thường đi kèm |
|---|---|---|
| Áp cao lạnh lục địa, không khí lạnh | Từ cuối thu đến đầu xuân, chủ yếu ảnh hưởng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ | Gió chuyển hướng bắc, đông bắc, nhiệt độ giảm; có thể mưa khi không khí lạnh tràn về, sau đó hanh khô hoặc mưa phùn, rét đậm ở vùng núi |
| Áp thấp nóng phía tây | Cuối xuân và mùa hè | Nắng nóng ở Bắc Bộ, Trung Bộ, nhất là khi kết hợp gió tây khô nóng |
| Áp cao cận nhiệt đới | Mùa hè | Khi lấn vào đất liền, gây nắng nóng diện rộng và ít mưa; vị trí của nó ảnh hưởng đến hướng đi của bão |
| Rãnh áp thấp | Mùa hè, mùa mưa | Mưa rào và dông, có nơi mưa to dọc theo trục rãnh |
| Dải hội tụ nhiệt đới | Mùa mưa, nhất là nửa sau năm | Mưa diện rộng, có thể có vùng áp thấp hoặc áp thấp nhiệt đới hình thành trên đó |
| Gió mùa tây nam | Mùa hè | Mùa mưa ở Nam Bộ và Tây Nguyên; khi mạnh thì gió và sóng lớn ở vùng biển phía nam |
Các hệ thống hiếm khi xuất hiện một mình. Bản tin thường nói về sự kết hợp, ví dụ "rãnh áp thấp kết hợp với gió đông nam", hay "không khí lạnh kết hợp với nhiễu động gió đông trên cao", và chính sự kết hợp mới quyết định mưa nhiều hay ít, rơi ở đâu.
Đọc một câu nhận định: ví dụ giả định
Thử đọc một câu nhận định có cấu trúc thường gặp: "Rãnh áp thấp có trục qua khu vực Bắc Bộ nối với vùng áp thấp ở vịnh Bắc Bộ; trên cao, áp cao cận nhiệt đới có xu hướng suy yếu và rút ra phía đông." Đây là ví dụ giả định để minh hoạ, không phải bản tin của ngày cụ thể nào.
Vế thứ nhất cho biết có một dải áp thấp nằm ngang qua Bắc Bộ, nơi không khí hội tụ và bốc lên: dọc theo đó dễ có mưa rào và dông. Cụm "nối với vùng áp thấp ở vịnh Bắc Bộ" gợi ý nguồn ẩm từ biển dồi dào, mưa có thể nhiều hơn. Vế thứ hai nói về áp cao cận nhiệt đới, hệ thống thường gây nắng nóng khi lấn vào đất liền; nó suy yếu và rút ra phía đông nghĩa là sự khống chế của nắng nóng giảm, đường cho mây mưa phát triển thoáng hơn.
Ghép lại, bạn có thể đoán trước rằng phần dự báo cho Bắc Bộ phía dưới sẽ có mưa rào và dông, có thể có mưa to cục bộ, và nắng nóng có xu hướng dịu đi. Khi đọc tiếp xuống phần dự báo theo vùng và thấy đúng như vậy, bạn hiểu được lý do, và khi bản tin hôm sau nói "rãnh áp thấp dịch chuyển dần lên phía bắc", bạn biết vùng mưa sẽ dịch theo. Đây là giá trị của phần nhận định: nó cho bạn một mô hình trong đầu để đọc các bản tin nối tiếp nhau.
Bản đồ thời tiết và các đường đẳng áp
Trên bản đồ thời tiết dùng trong nghiệp vụ và trong một số bản tin truyền hình, áp suất được thể hiện bằng các đường đẳng áp: mỗi đường nối các điểm có cùng áp suất đã quy về mực nước biển. Trung tâm áp cao và áp thấp thường được đánh dấu bằng ký hiệu riêng, trong tiếng Anh hay dùng chữ H và L, còn trong bản đồ tiếng Việt có khi dùng chữ C (cao) và T (thấp).
Có hai điều đơn giản giúp bạn đọc được loại bản đồ này. Thứ nhất, nơi các đường đẳng áp nằm sát nhau là nơi chênh lệch áp suất lớn trên khoảng cách ngắn, gió ở đó mạnh. Đợt không khí lạnh mạnh tràn về thường đi kèm hình ảnh các đường đẳng áp dồn dày ở phía bắc. Thứ hai, gió không thổi thẳng từ áp cao sang áp thấp mà chạy gần song song với đường đẳng áp, lệch dần vào phía áp thấp do ma sát với mặt đất.
Không cần đọc được bản đồ chuyên môn mới dùng tốt dự báo, nhưng nhìn qua bản đồ trong bản tin truyền hình với hai điều trên, bạn sẽ hiểu vì sao người dẫn chương trình nhấn mạnh gió mạnh ở vịnh Bắc Bộ, hay vì sao một vùng áp thấp ngoài biển được theo dõi sát dù chưa thành bão.
Nhờ AI giải thích phần nhận định trong bản tin
Phần nhận định dày thuật ngữ, rất hợp để nhờ chatbot giải thích, miễn là bạn đưa nguyên văn và giới hạn phạm vi. Một vài câu lệnh mẫu:
- "Dưới đây là phần nhận định tình hình trong bản tin thời tiết sáng nay. Hãy giải thích từng hệ thống được nhắc đến bằng lời dễ hiểu, và cho biết mỗi hệ thống thường gây ra kiểu thời tiết gì. Không đưa ra dự báo mới."
- "So sánh phần nhận định của hai bản tin hôm qua và hôm nay: hệ thống nào mạnh lên, yếu đi, dịch chuyển về đâu."
- "Giải thích cho học sinh lớp tám vì sao áp thấp thường có mưa còn áp cao thường khô, dùng ví dụ nồi nước sôi và nắp vung."
- Chỉ dán nội dung bản tin; không cần đưa thông tin cá nhân hay vị trí chính xác của nhà mình.
- Nếu AI tự suy ra lượng mưa, nhiệt độ hay đường đi bão từ phần nhận định, hãy bỏ phần đó và đọc phần dự báo chính thức bên dưới bản tin.
AI giải thích thuật ngữ khá tốt vì đây là kiến thức ổn định. Nhưng biến thuật ngữ thành dự báo cụ thể là việc của dự báo viên, dựa trên số liệu và mô hình mà chatbot không có. Giữ đúng ranh giới đó, phần nhận định sẽ trở thành phần bạn đọc kỹ nhất thay vì phần bạn bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Áp suất trên điện thoại giảm nhanh có phải sắp mưa không?
Áp suất giảm thường đi kèm sự tiến gần của một vùng áp thấp, hay gặp trước khi thời tiết xấu đi. Nhưng chỉ dựa vào áp suất tại một điểm không đủ để dự báo mưa ở nơi bạn ở. Nên xem cùng với dự báo và bản tin chính thức.
Rãnh áp thấp và dải hội tụ nhiệt đới khác nhau thế nào?
Cả hai đều là vùng áp thấp kéo dài, nơi không khí hội tụ và gây mưa. Dải hội tụ nhiệt đới là nơi gió từ hai bán cầu gặp nhau, hoạt động trên vùng rộng ở các vĩ độ thấp. Rãnh áp thấp là tên gọi chung hơn cho các dải áp thấp kéo dài. Bản tin chọn tên theo bản chất của từng hệ thống.
Vì sao có áp cao mà mùa đông miền Bắc vẫn có mưa phùn?
Khi không khí lạnh từ áp cao lục địa tràn xuống và đi qua biển, lớp không khí sát mặt đất được tăng ẩm. Gặp điều kiện thích hợp, lớp mây thấp cho mưa phùn, mưa nhỏ dù hệ thống chi phối vẫn là áp cao. Áp cao thường khô, nhưng không phải lúc nào cũng khô.
Áp thấp nhiệt đới có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm, nhất là với tàu thuyền và với mưa lớn khi nó đổ bộ hoặc suy yếu trên đất liền. Không nên coi nhẹ vì chưa phải là bão. Khi có tin áp thấp nhiệt đới, hãy theo dõi bản tin chính thức và chỉ đạo của chính quyền địa phương.
Có cần học thuộc các hệ thống thời tiết không?
Không cần. Chỉ cần nhớ nguyên tắc áp thấp hay mưa, áp cao hay khô, và nhận ra vài tên quen thuộc theo mùa ở nơi bạn sống. Sau vài tuần đọc phần nhận định, bạn sẽ tự quen với cách các hệ thống nối tiếp nhau.