Khí áp là sức ép của cột không khí phía trên lên mỗi đơn vị diện tích; ở nhà, điều đáng đọc không phải con số khí áp tuyệt đối mà là xu hướng của nó: khí áp giảm nhanh và kéo dài thường đi cùng thời tiết đang xấu đi, khí áp tăng đều thường đi cùng thời tiết ổn định hơn hoặc một đợt không khí lạnh tràn về. Nhưng ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, khí áp còn tự lên xuống đều đặn mỗi ngày, nên đọc sai rất dễ.
Bài này giải thích khí áp và đơn vị đo, chu kỳ lên xuống trong ngày, cách đọc xu hướng cho đúng, sự khác nhau giữa khí áp tại chỗ và khí áp quy về mực biển trong bản tin, và giới hạn của khí áp kế gia đình. Cảnh báo bão, áp thấp nhiệt đới luôn theo tin chính thức.
Khí áp là gì và đơn vị héc-tô-pát-xcan
Không khí có khối lượng. Cột không khí cao hàng chục cây số đè lên mặt đất tạo ra một áp lực, gọi là khí áp hay áp suất khí quyển. Chúng ta không cảm thấy vì cơ thể đã quen với nó và áp lực từ trong cơ thể cân bằng với bên ngoài. Bạn chỉ để ý khi đi máy bay hoặc lên đèo cao và thấy ù tai.
Trong khí tượng, khí áp thường được đo bằng héc-tô-pát-xcan, viết tắt hPa; một số thiết bị cũ dùng mi-li-ba, có giá trị bằng nhau. Khí áp trung bình ở mực nước biển vào khoảng một nghìn không trăm mười ba héc-tô-pát-xcan. Ngày thường, khí áp dao động quanh mức đó vài đơn vị đến vài chục đơn vị tùy hệ thống thời tiết. Một số thiết bị còn hiển thị theo milimét thuỷ ngân hoặc in-sơ thuỷ ngân; bạn chọn một đơn vị và dùng nhất quán.
Khí áp giảm khi lên cao: gần mặt đất, cứ lên cao khoảng tám mét thì khí áp giảm khoảng một héc-tô-pát-xcan. Vì vậy một khí áp kế ở nhà trên đồi hay ở tầng cao chung cư sẽ báo thấp hơn bản tin, dù thời tiết như nhau. Đây là điểm đầu tiên cần hiểu trước khi so số với bất kỳ nguồn nào.
Khí áp tại chỗ và khí áp quy về mực biển
Khí áp tại chỗ. Là số đo đúng tại độ cao nơi đặt máy. Đây là con số khí áp kế điện tử đo được trực tiếp. Nó hữu ích để theo dõi xu hướng tại nhà, nhưng không so được với nơi khác ở độ cao khác.
Khí áp quy về mực biển. Để các trạm ở những độ cao khác nhau so sánh được với nhau, khí tượng quy đổi số đo về mức tương đương ở mực nước biển. Các bản đồ khí áp, đường đẳng áp, tâm áp thấp, áp cao trong tin thời tiết đều dùng khí áp đã quy về mực biển.
Cài độ cao cho máy. Nhiều trạm thời tiết gia đình cho phép nhập độ cao hoặc chỉnh khí áp cho khớp với một trạm tham chiếu để hiển thị khí áp quy về mực biển. Nếu chỉnh, hãy làm vào một ngày thời tiết ổn định, lấy số của trạm khí tượng gần nhất cùng giờ, và ghi lại cách đã chỉnh trong nhật ký.
Không cần chỉnh nếu chỉ theo dõi xu hướng. Nếu mục đích là biết khí áp đang lên hay xuống, khí áp tại chỗ là đủ. Chênh lệch do độ cao là một lượng gần như cố định, không ảnh hưởng tới việc so hôm nay với hôm qua.
Nhịp lên xuống hằng ngày ở vùng nhiệt đới: cái bẫy khi đọc khí áp
Ở vùng nhiệt đới, khí áp có một nhịp lên xuống rất đều trong ngày, gọi là dao động ngày của khí áp, do khí quyển được mặt trời làm nóng theo chu kỳ. Thường có hai lần lên cao vào khoảng giữa buổi sáng và khoảng giữa đêm, hai lần xuống thấp vào khoảng chiều và khoảng gần sáng. Biên độ có thể tới vài héc-tô-pát-xcan, đủ lớn để làm người mới đọc giật mình.
Nếu bạn nhìn máy lúc mười giờ sáng rồi nhìn lại lúc bốn giờ chiều và thấy khí áp giảm vài đơn vị, rất có thể đó chỉ là nhịp ngày bình thường chứ không phải thời tiết sắp xấu. Ở các nước ôn đới, nhịp này nhỏ hơn nhiều nên lời khuyên "khí áp giảm là sắp mưa" dịch thẳng sang Việt Nam dễ thành sai.
Cách đọc đúng là so cùng giờ giữa các ngày: khí áp mười giờ sáng nay so với mười giờ sáng hôm qua, hoặc nhìn đường khí áp nhiều ngày trên màn hình trạm và xem cả đường đang dịch lên hay dịch xuống. Một đường khí áp vẫn giữ nhịp lên xuống đều nhưng các đỉnh và đáy cùng thấp dần qua vài ngày mới là dấu hiệu thật của một hệ thống thời tiết đang tới.
Đọc xu hướng khí áp: vài kiểu thường gặp ở Việt Nam
Bảng dưới là những kiểu xu hướng hay gặp và cách hiểu thận trọng. Đây là gợi ý để quan sát, không phải công cụ dự báo.
| Điều thấy trên đường khí áp | Có thể liên quan đến | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đỉnh và đáy hằng ngày đều đặn, gần như không đổi qua nhiều ngày | Thời tiết đang ổn định | Ghi chép bình thường |
| Mùa đông, khí áp tăng khá rõ trong một hai ngày ở Bắc Bộ | Thường đi cùng một đợt không khí lạnh tràn về | Đối chiếu bản tin không khí lạnh, chuẩn bị giữ ấm cho người và vật nuôi theo khuyến cáo |
| Các đỉnh và đáy cùng giảm dần qua vài ngày | Có thể có vùng áp thấp hoặc hệ thống thời tiết xấu đang hình thành hay tiến lại | Xem bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn; không tự kết luận |
| Khí áp giảm nhanh bất thường, vượt hẳn nhịp ngày | Có thể liên quan áp thấp nhiệt đới, bão hoặc dông mạnh ở gần | Theo dõi tin chính thức và làm theo chỉ đạo địa phương |
| Khí áp nhảy vọt lên xuống trong vài phút | Thường do cảm biến lỗi, máy bị di chuyển, gió thổi mạnh vào khe máy hoặc đóng mở cửa phòng kín | Kiểm tra vị trí và pin trước khi nghĩ đến thời tiết |
Trong mùa bão, đừng dựa vào khí áp kế ở nhà để đoán bão có vào không, mạnh tới đâu. Tin bão chính thức dựa trên dữ liệu cả một vùng rộng, vệ tinh, ra-đa và các mô hình, cùng kinh nghiệm của dự báo viên. Khí áp kế gia đình chỉ cho biết diễn biến tại chỗ, có khi chậm hơn tin cảnh báo.
Khí áp quanh ta: nồi nước sôi trên núi và chuyện ù tai
Khí áp không chỉ là con số trên máy. Một ví dụ học sinh hay thích: nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn khi lên cao. Ở mực nước biển, nước sôi ở khoảng một trăm độ C; lên những vùng cao như cao nguyên Lâm Đồng hay vùng núi Lào Cai, khí áp thấp hơn nên nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn vài độ. Vì thế người vùng cao thường nấu một số món lâu hơn đôi chút. Đây là cách giải thích vì sao nồi áp suất nấu nhanh: tăng áp suất trong nồi thì nước sôi ở nhiệt độ cao hơn.
Chuyện ù tai khi đi đèo, đi thang máy tòa nhà cao tầng hay khi máy bay hạ cánh cũng do khí áp thay đổi nhanh hơn tai kịp cân bằng. Nuốt, ngáp hay nhai giúp tai cân bằng lại. Nếu ù tai, đau tai kéo dài hoặc ai đó trong nhà có bệnh về tai, hãy hỏi bác sĩ.
Nhiều người kể rằng họ cảm thấy khác trong người khi trời trở. Cảm giác đó có thật với nhiều người, nhưng nguyên nhân có thể đến từ nhiều yếu tố đi cùng như nhiệt độ, độ ẩm, chứ không riêng khí áp. Bài này không bàn chuyện sức khoẻ; ai có triệu chứng kéo dài nên gặp bác sĩ thay vì tự theo dõi bằng khí áp kế.
Chọn và đặt khí áp kế
Khí áp kế có hai loại phổ biến ở gia đình: loại hộp kim loại có kim chỉ, và cảm biến điện tử nằm trong trạm thời tiết hoặc trong một số điện thoại. Vài lưu ý khi chọn và đặt:
- Loại kim chỉ có thêm một kim phụ để đánh dấu số lần đọc trước. Gõ nhẹ vào mặt kính trước khi đọc để kim không bị kẹt do ma sát.
- Loại điện tử nên có biểu đồ khí áp nhiều giờ hoặc nhiều ngày; chỉ hiện một con số tức thời thì khó đọc xu hướng.
- Đặt trong nhà, ở chỗ nhiệt độ tương đối ổn định, không có nắng chiếu, không gần cửa ra vào hay luồng điều hoà.
- Không cần đặt ngoài trời; khí áp trong và ngoài nhà gần như bằng nhau trừ phòng kín hoàn toàn.
- Ghi độ cao nơi đặt máy và giữ nguyên chỗ đặt. Chuyển máy lên tầng khác hay mang đi nơi khác sẽ làm số đo dịch chuyển.
- Một số điện thoại có cảm biến khí áp; dùng được để thử nghiệm và học, nhưng điện thoại luôn di chuyển nên khó ghi chuỗi số liệu ổn định.
Khí áp kế hiếm khi hỏng, nhưng có thể lệch. So với số khí áp của trạm gần nhất trong vài ngày trời ổn định; chênh lệch cố định do độ cao là bình thường.
Nhờ AI đọc đường khí áp và dạy cho học sinh
Nếu trạm thời tiết của bạn xuất được khí áp theo giờ ra bảng tính, chatbot AI có thể giúp tách nhịp ngày khỏi xu hướng. Câu lệnh mẫu: "Đây là khí áp tại chỗ theo từng giờ trong bảy ngày, đo tại nhà ở Hà Tĩnh. Hãy tính khí áp trung bình mỗi ngày, so sánh khí áp lúc mười giờ sáng giữa các ngày, và mô tả xu hướng chung bằng lời đơn giản. Không đưa ra dự báo thời tiết." Chỉ dán cột thời gian và khí áp.
Hãy kiểm các số trung bình bằng hàm của bảng tính. Nếu AI kết luận "sắp có bão" hay "sắp mưa lớn" từ dữ liệu này, hãy bỏ qua câu đó; khí áp một điểm không đủ để kết luận như vậy, và mọi quyết định an toàn đều phải theo tin chính thức.
Với giáo viên, đường khí áp tại trường là chất liệu tốt cho bài học về áp suất. Học sinh có thể vẽ đường khí áp một tuần, tự tìm hai đỉnh hai đáy mỗi ngày, rồi đối chiếu với bản tin những ngày có không khí lạnh. Bài học vật lý trở nên gần gũi khi số liệu đến từ chính sân trường.
Câu hỏi thường gặp
Khí áp bao nhiêu thì sẽ mưa?
Không có ngưỡng khí áp nào báo chắc chắn có mưa. Mưa phụ thuộc độ ẩm, chuyển động của không khí và nhiều yếu tố khác. Điều có ích là xu hướng: khí áp giảm dần qua nhiều ngày cùng giờ thường gợi ý thời tiết đang xấu đi, nhưng vẫn cần đối chiếu bản tin.
Vì sao khí áp ở nhà khác số trong bản tin?
Thường do độ cao: bản tin dùng khí áp quy về mực biển, còn máy ở nhà đo khí áp tại chỗ. Cứ lên cao khoảng tám mét, khí áp giảm khoảng một héc-tô-pát-xcan. Chênh lệch cố định như vậy là bình thường.
Khí áp giảm buổi chiều có phải sắp có dông?
Chưa chắc. Ở vùng nhiệt đới, khí áp tự giảm vào buổi chiều theo nhịp ngày. Hãy so với cùng giờ hôm trước. Nếu khí áp chiều nay thấp hơn hẳn chiều qua, kèm mây vũ tích phát triển, thì nên chú ý bản tin dông.
Có thể dùng khí áp kế để biết bão có vào không?
Không nên. Khí áp kế ở nhà chỉ cho biết diễn biến tại chỗ và thường chậm hơn tin cảnh báo. Đường đi, cường độ và vùng ảnh hưởng của bão phải theo tin chính thức của cơ quan khí tượng thuỷ văn và chỉ đạo của chính quyền.
Đi lên tầng cao thì khí áp kế có bị sai không?
Không sai mà phản ánh đúng khí áp ở độ cao mới, thấp hơn ở tầng trệt. Vì vậy khi theo dõi xu hướng, hãy giữ máy cố định một chỗ. Mang máy lên xuống sẽ tạo ra những bậc thay đổi không liên quan đến thời tiết.