Ở đồng bằng sông Cửu Long, mức ngập triều ngày càng cao là kết quả của hai quá trình cộng dồn: mực nước biển dâng lên do khí hậu ấm lên, và mặt đất lún xuống do con người khai thác nước ngầm, xây dựng và giữ phù sa ở thượng nguồn. Với người sống trên đất, điều quan trọng là khoảng cách tương đối giữa mặt đất và mặt nước, nên lún và dâng cùng làm khoảng cách ấy thu hẹp lại.
Điểm đáng chú ý là nhiều nghiên cứu cho thấy ở một số nơi, tốc độ lún còn nhanh hơn tốc độ nước biển dâng. Nước biển dâng là chuyện toàn cầu, một hộ gia đình không thay đổi được; còn lún có phần lớn do hoạt động tại chỗ, nên có thể làm chậm lại. Bài này giải thích từng quá trình, hệ quả với đời sống, việc hộ gia đình và địa phương làm được, và cách AI cùng ảnh vệ tinh đang giúp đo lún.
Hai quá trình khác nhau nhưng cùng một hệ quả
Nước biển dâng là sự tăng lên của mực nước biển trung bình, chủ yếu vì hai lý do: nước biển nở ra khi ấm lên, và băng trên đất liền như sông băng, các khối băng lớn ở vùng cực tan chảy rồi đổ ra đại dương. Quá trình này diễn ra chậm, đo bằng milimét mỗi năm, nhưng tích luỹ qua nhiều thập kỷ và theo các đánh giá khoa học quốc tế thì có xu hướng nhanh dần.
Sụt lún là mặt đất hạ thấp xuống. Ở đồng bằng sông Cửu Long, đất được tạo nên từ lớp trầm tích phù sa trẻ, nhiều nước, nén được. Một phần lún là tự nhiên do lớp trầm tích tự nén dần theo thời gian. Phần đáng lo hơn là lún do con người gây ra, và phần này có thể nhanh hơn nhiều so với lún tự nhiên.
Người dân không cảm nhận riêng từng quá trình. Họ chỉ thấy nước triều lên cao hơn mặt đường so với mấy năm trước, nền nhà xây cách đây mười năm giờ thấp hơn mặt đường mới đắp, bờ kênh phải đắp lại thường xuyên hơn. Với họ, câu hỏi thực tế là: mặt đất nơi mình ở đang thấp đi so với mặt nước bao nhiêu mỗi năm, và vì sao.
Hiểu tách bạch hai quá trình giúp tránh hai kiểu kết luận sai: đổ hết cho biến đổi khí hậu rồi thấy mình bất lực, hoặc cho rằng chuyện nước biển dâng là xa vời nên không cần chuẩn bị. Thực tế là cả hai đều có thật và đều cần tính đến.
Vì sao đất đồng bằng lún xuống
Khai thác nước ngầm quá mức. Khi bơm nước từ các tầng chứa nước dưới sâu lên nhiều hơn lượng được bổ sung, áp lực nước trong các lớp đất giảm, các lớp sét nén lại và mặt đất hạ xuống. Phần lún này gần như không hồi phục được dù sau đó ngừng bơm. Giếng khoan hộ gia đình, giếng của cơ sở sản xuất và trạm cấp nước dùng nước ngầm đều góp phần.
Tải trọng công trình trên nền đất yếu. Nhà cửa, đường sá, khu đô thị mới xây trên nền đất mềm làm các lớp đất bên dưới nén lại. Khu vực đô thị phát triển nhanh thường lún rõ hơn vùng ruộng xung quanh.
Thiếu phù sa bồi đắp. Đồng bằng tồn tại được nhờ phù sa sông bồi đắp bù lại phần lún tự nhiên. Khi phù sa bị giữ lại ở các hồ chứa thượng nguồn, khi đê bao ngăn lũ tràn đồng, lượng phù sa đến được mặt ruộng giảm, phần lún không còn được bù.
Khai thác cát lòng sông. Hút cát làm lòng sông sâu thêm, làm bờ sông dễ sạt lở và tạo điều kiện cho nước mặn vào sâu hơn. Đây không trực tiếp là lún mặt đất, nhưng cộng thêm vào nhóm rủi ro chung của đồng bằng.
Phân biệt nước biển dâng và sụt lún
Hai quá trình có nguyên nhân, cách đo và cách ứng phó khác nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau để bạn đọc tin tức hay báo cáo cho đúng.
| Tiêu chí | Nước biển dâng | Sụt lún đất |
|---|---|---|
| Nguyên nhân chính | Nước biển nở ra khi ấm lên, băng trên đất liền tan | Khai thác nước ngầm, tải trọng công trình, thiếu phù sa, lớp đất tự nén |
| Phạm vi | Toàn cầu, khác nhau một phần theo vùng biển | Cục bộ, khác nhau rõ giữa các khu vực, kể cả trong một tỉnh |
| Cách đo | Trạm đo mực nước ven biển, vệ tinh đo cao mặt biển | Mốc đo cao, trạm định vị vệ tinh cố định, ảnh radar vệ tinh |
| Có đảo ngược được không | Không trong thời gian một đời người | Phần đã lún gần như không hồi phục, nhưng có thể làm chậm phần lún tiếp theo |
| Ai có thể tác động | Cả thế giới qua giảm phát thải | Địa phương, doanh nghiệp, hộ gia đình qua quản lý nước ngầm và xây dựng |
| Việc hộ gia đình làm được | Tính mực nước khi chọn chỗ ở, nâng nền có tính toán | Giảm dùng giếng khoan sâu khi có nước máy, trữ nước mưa, không tự ý khoan thêm giếng |
Dòng cuối cho thấy vì sao hiểu chuyện lún lại hữu ích: đó là phần người dân và chính quyền địa phương có thể tác động trực tiếp, trong khi nước biển dâng thì chỉ có thể thích ứng.
Hệ quả trong đời sống: ngập triều, mặn, sạt lở
Hệ quả đầu tiên người dân thấy là ngập triều. Những đợt triều cường vào các tháng cuối năm làm nước tràn qua mặt đường, vào sân, vào nhà ở các đô thị như Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long. Mỗi lần đường được nâng cao thì nhà hai bên trở nên thấp hơn mặt đường, nước mưa không thoát ra được, vòng lặp nâng đường và nâng nhà tiếp diễn.
Hệ quả thứ hai là nước mặn vào sâu hơn trong mùa khô. Khi mặt đất thấp đi và mặt nước cao lên, ranh mặn dễ lấn vào hệ thống kênh rạch, ảnh hưởng nước sinh hoạt và sản xuất. Phần đọc bản tin mặn và trữ nước ngọt cho vườn ruộng có bài riêng trong danh mục thời tiết cho mùa vụ của trang.
Hệ quả thứ ba là sạt lở bờ sông, bờ biển. Bờ đất yếu, lòng sông bị hạ thấp, sóng và dòng chảy thay đổi làm nhiều đoạn bờ bị sạt, có nơi cuốn theo nhà cửa. Với những đoạn đã được cảnh báo, việc quan trọng nhất là theo đúng chỉ đạo di dời của chính quyền địa phương, không quay lại ở khi chưa được phép.
Ngoài ra còn những chi phí ít ai tính: nhà nứt do lún không đều, cống thoát nước bị đảo dốc, nền móng phải sửa. Những chi phí này rải rác theo năm nên dễ bị xem là chuyện riêng của từng nhà, nhưng cộng lại là gánh nặng lớn cho cả vùng.
Hộ gia đình ở đồng bằng làm được gì
Không ai một mình chống lại được nước biển dâng, nhưng mỗi hộ có những việc làm được để giảm rủi ro cho mình và góp phần làm chậm lún chung. Danh sách dưới đây theo thứ tự từ dễ đến khó.
- Khi đã có nước máy ổn định, giảm hoặc thôi dùng giếng khoan sâu cho sinh hoạt. Không tự ý khoan thêm giếng; nếu cần khoan, tìm hiểu quy định cấp phép của địa phương.
- Trữ nước mưa bằng bồn, lu, bể có nắp cho sinh hoạt mùa khô, giảm phụ thuộc vào nước ngầm.
- Trước khi mua đất hay làm nhà, hỏi xã phường về cao độ nền quy hoạch, lịch sử ngập triều và đoạn bờ có cảnh báo sạt lở.
- Khi xây hay sửa nhà, nâng nền theo cao độ quy hoạch và có tính thêm phần dư cho những năm tới, hỏi ý kiến người có chuyên môn xây dựng về móng trên nền đất yếu.
- Không làm nhà, công trình phụ sát mép bờ sông, bờ kênh; giữ lại cây ven bờ.
- Ghi lại mức nước triều cao nhất ở nhà mình mỗi năm bằng một vạch sơn trên cột hay tường để có số liệu riêng theo dõi qua thời gian.
Vạch ghi mức nước nghe đơn giản nhưng rất có ích: sau vài năm, gia đình có chứng cứ cụ thể để quyết định nâng nền, và có thông tin để chia sẻ với tổ dân phố, ấp khi bàn chuyện thoát nước chung.
AI và ảnh radar vệ tinh giúp đo lún thế nào
Trước đây, đo lún phải dựa vào mốc đo cao và đo đạc lặp lại bằng máy thuỷ chuẩn, tốn công và chỉ có số liệu ở từng điểm. Kỹ thuật radar giao thoa vệ tinh, thường gọi tắt là InSAR, cho phép so sánh nhiều ảnh radar chụp cùng một vùng ở các thời điểm khác nhau để phát hiện mặt đất dịch chuyển chỉ vài milimét, trên cả một vùng rộng.
Lượng dữ liệu từ những ảnh này rất lớn, và đây là chỗ AI cùng các phương pháp học máy được dùng: lọc nhiễu do khí quyển và thảm thực vật, phân loại vùng lún theo nguyên nhân có thể như khu đô thị mới hay khu nhiều giếng khoan, kết hợp với số liệu giếng và địa chất để ước tính lún trong tương lai. Kết quả giúp nhà quản lý biết khu vực nào cần ưu tiên hạn chế khai thác nước ngầm hay cần thận trọng khi quy hoạch.
Giới hạn cần biết: số liệu vệ tinh đo dịch chuyển tương đối và cần trạm mặt đất để hiệu chỉnh; vùng ruộng ngập nước, cây dày khó đo; mô hình dự báo lún chỉ tốt khi có dữ liệu khai thác nước ngầm chính xác. Khi đọc một bản đồ lún được chia sẻ trên mạng, bạn nên xem ai làm, dùng dữ liệu giai đoạn nào, và đối chiếu với thông tin của cơ quan quản lý tài nguyên nước ở địa phương.
Bạn cũng có thể dùng chatbot để hiểu một báo cáo kỹ thuật về lún. Câu lệnh mẫu: "Giải thích đoạn sau bằng ngôn ngữ cho người không chuyên, nói rõ số liệu là đo hay là ước tính, giai đoạn nào, khu vực nào. Không thêm số liệu ngoài đoạn văn." Sau đó đối chiếu lại với nguyên văn.
Câu hỏi thường gặp
Sụt lún và nước biển dâng, cái nào ảnh hưởng đồng bằng sông Cửu Long nhiều hơn?
Nhiều nghiên cứu cho thấy ở một số khu vực, tốc độ lún hiện nhanh hơn tốc độ nước biển dâng, nhất là nơi khai thác nước ngầm nhiều. Mức độ khác nhau theo từng nơi, nên cần số liệu đo cụ thể của địa phương.
Đất đã lún có nâng lên lại được không?
Phần lún do các lớp sét bị nén vì khai thác nước ngầm gần như không hồi phục được, kể cả khi ngừng bơm. Việc làm được là làm chậm phần lún tiếp theo bằng cách giảm khai thác nước ngầm và quản lý xây dựng trên nền đất yếu.
Nhà dùng giếng khoan có góp phần gây lún không?
Mỗi giếng hộ gia đình khai thác ít, nhưng hàng nghìn giếng cộng lại cùng với giếng của cơ sở sản xuất và trạm cấp nước làm mực nước ngầm hạ xuống. Khi đã có nước máy ổn định, giảm dùng giếng khoan sâu là cách góp phần làm chậm lún.
Nên nâng nền nhà cao bao nhiêu ở vùng ngập triều?
Không có con số chung cho mọi nơi. Bạn nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng của xã phường về cao độ nền quy hoạch, xem lịch sử ngập triều tại chỗ, tính thêm phần dư cho những năm tới và nhờ người có chuyên môn xây dựng tư vấn về móng.
InSAR là gì?
Đó là kỹ thuật radar giao thoa vệ tinh, so sánh nhiều ảnh radar chụp cùng một vùng ở các thời điểm khác nhau để phát hiện mặt đất dịch chuyển rất nhỏ. Kết hợp với AI và số liệu mặt đất, kỹ thuật này giúp lập bản đồ lún trên vùng rộng.
Có nên tự đọc bản đồ lún chia sẻ trên mạng xã hội không?
Có thể tham khảo nhưng cần xem ai thực hiện, dùng dữ liệu giai đoạn nào và phương pháp gì. Hãy đối chiếu với thông tin của cơ quan quản lý tài nguyên nước và môi trường ở địa phương trước khi dùng cho quyết định mua đất hay làm nhà.