Trong bản tin thời tiết, rét đậm và rét hại là hai mức rét được xác định theo nhiệt độ trung bình trong ngày, không phải theo cảm giác. Theo cách phân loại thường dùng của cơ quan khí tượng thuỷ văn Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ khoảng 15 độ trở xuống, rét hại là khi xuống khoảng 13 độ trở xuống. Mức rét hại ảnh hưởng rõ tới sức khoẻ người già, trẻ nhỏ, vật nuôi và cây trồng.
Bài này giải thích các thuật ngữ hay gặp trong bản tin mùa đông, cách đọc tin về một đợt không khí lạnh, và danh sách việc nên làm trong một đến hai ngày trước khi rét về. Các ngưỡng nêu ở đây có thể được cơ quan chức năng điều chỉnh, hãy luôn theo bản tin chính thức. Phần giữ ấm cho người già, trẻ nhỏ, sưởi an toàn và chống rét cho vật nuôi có bài riêng trong cùng danh mục.
Những thuật ngữ hay gặp trong bản tin mùa đông
Mỗi đợt không khí lạnh, bản tin dùng một loạt từ mà nhiều người nghe quen nhưng hiểu chưa đúng. Bảng dưới giải thích ngắn gọn.
| Thuật ngữ | Nghĩa thường dùng | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Không khí lạnh | Khối không khí lạnh từ phía bắc tràn xuống, làm nhiệt độ giảm | Bản tin nêu thời điểm ảnh hưởng tới từng khu vực |
| Gió mùa đông bắc | Không khí lạnh kèm gió hướng đông bắc mạnh lên rõ rệt | Gió mạnh làm cảm giác lạnh hơn nhiệt độ đo được |
| Không khí lạnh tăng cường | Đợt lạnh mới bổ sung khi đợt trước chưa kết thúc | Rét có thể kéo dài thêm nhiều ngày |
| Rét đậm | Nhiệt độ trung bình ngày khoảng 15 độ trở xuống | Bắt đầu cần giữ ấm kỹ cho người già, trẻ nhỏ |
| Rét hại | Nhiệt độ trung bình ngày khoảng 13 độ trở xuống | Ảnh hưởng mạnh tới vật nuôi, cây trồng, người sức yếu |
| Băng giá, sương muối | Hơi nước đóng băng trên bề mặt khi nhiệt độ rất thấp, thường ở vùng núi cao | Đường trơn trượt, cây trồng dễ bị hại |
Lưu ý rằng nhiệt độ trung bình ngày khác với nhiệt độ thấp nhất. Một ngày có thể sáng sớm xuống rất thấp nhưng trưa hửng nắng ấm lên; ngược lại, ngày mưa phùn âm u có khi không lạnh nhất về con số nhưng lạnh kéo dài suốt ngày đêm.
Vì sao cùng một đợt rét mà mỗi nơi một khác
Không khí lạnh thường ảnh hưởng tới vùng núi phía Bắc và đồng bằng Bắc Bộ rõ rệt nhất, sau đó lan xuống Bắc Trung Bộ. Càng xuống phía Nam, mức giảm nhiệt càng ít, và nhiều đợt không ảnh hưởng tới Nam Bộ. Vì vậy cùng một bản tin, người ở Hà Nội có thể phải mặc áo bông, người ở Huế chủ yếu thấy mưa và gió, còn người ở Cà Mau gần như không đổi.
Độ cao là yếu tố thứ hai. Vùng núi cao ở Lào Cai, Lai Châu, Cao Bằng, Lạng Sơn thường lạnh hơn đồng bằng nhiều độ và là nơi hay xuất hiện băng giá, sương muối khi rét hại sâu. Những điểm du lịch trên núi cao có thể có nhiệt độ thấp hơn hẳn thị trấn dưới chân núi chỉ cách vài chục cây số.
Yếu tố thứ ba là gió và độ ẩm. Gió mạnh mang nhiệt khỏi cơ thể nhanh hơn, mưa phùn làm quần áo ẩm, nên cảm giác lạnh thật sự có thể khác xa con số trên bản tin. Hiểu điều này giúp bạn không chủ quan khi thấy nhiệt độ “chưa thấp lắm”, và cũng không hoảng khi thấy con số rất thấp ở một đỉnh núi xa nơi mình sống.
Đọc một bản tin không khí lạnh: những thông tin cần lấy ra
Bản tin về một đợt không khí lạnh thường dài và nhiều khu vực. Để chuẩn bị cho gia đình, bạn chỉ cần lấy ra mấy thông tin chính sau.
- Thời điểm không khí lạnh ảnh hưởng tới khu vực mình ở: từ chiều hay đêm ngày nào.
- Mức nhiệt thấp nhất dự kiến ở đồng bằng và ở vùng núi, nhất là nơi mình sống hoặc sắp đi tới.
- Có rét đậm, rét hại không, kéo dài mấy ngày, có khả năng tăng cường không.
- Có mưa, mưa phùn, gió mạnh trên biển, băng giá, sương muối kèm theo không.
- Các cảnh báo kèm theo về giao thông vùng núi, tàu thuyền, sản xuất nông nghiệp.
Khi có đợt rét kéo dài, chính quyền và các sở ngành ở địa phương thường ra thông báo hướng dẫn, ví dụ về việc cho học sinh nghỉ học khi nhiệt độ xuống thấp hoặc về chăm sóc vật nuôi. Các ngưỡng này do từng địa phương, từng ngành quy định, có thể khác nhau và có thể thay đổi. Phụ huynh nên theo dõi thông báo của nhà trường và cơ quan giáo dục nơi con học, không dựa vào tin đồn trên mạng xã hội.
Chuẩn bị trong một đến hai ngày trước khi rét về
Khi bản tin báo một đợt rét đậm sắp tới, có một khoảng thời gian ngắn để chuẩn bị. Danh sách dưới là gợi ý cho một gia đình ở miền Bắc.
- Lấy chăn, áo ấm, tất, mũ, găng tay ra phơi; kiểm tra đủ cho từng người, nhất là trẻ nhỏ đang lớn nhanh có thể không còn vừa áo năm ngoái.
- Kiểm tra cửa sổ, cửa ra vào có khe hở lớn không; chuẩn bị rèm dày hoặc tấm chắn gió cho phòng ngủ của người già và trẻ nhỏ.
- Kiểm tra thiết bị sưởi, bình nóng lạnh, chăn điện: dây điện còn tốt không, có dấu hiệu chập cháy không. Đọc lại hướng dẫn sử dụng.
- Dự trữ thức ăn đủ vài ngày để hạn chế ra ngoài lúc sáng sớm, tối muộn.
- Với người già có bệnh mạn tính, đảm bảo đủ thuốc theo đơn trong đợt rét để không phải ra ngoài lúc lạnh.
- Che chắn chuồng trại, chuẩn bị rơm khô, bạt che cho vật nuôi; che phủ cây trồng nhạy cảm.
- Lên lịch hỏi thăm người thân già yếu sống một mình trong đợt rét.
Phần lớn các việc này không tốn kém, chỉ cần làm sớm trước khi rét về, thay vì đợi tới đêm lạnh đầu tiên mới lục tìm chăn áo.
Đi lại và làm việc trong những ngày rét đậm
Sáng sớm là lúc lạnh nhất. Người tập thể dục buổi sáng, nhất là người cao tuổi có bệnh tim mạch, huyết áp, nên dời giờ tập muộn hơn khi trời đã ấm lên, hoặc tập trong nhà. Ra ngoài đột ngột từ chăn ấm có thể khiến cơ thể khó thích nghi.
Đi xe máy cần giữ ấm kỹ. Gió lùa khi chạy xe làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn nhiều so với lúc đứng yên. Áo khoác chắn gió, găng tay, khẩu trang, khăn quàng cổ là đồ cần có. Tay cóng lạnh làm phanh xe kém linh hoạt.
Đường vùng núi có thể đóng băng. Khi bản tin có băng giá, đường đèo vùng núi cao có thể trơn trượt vào sáng sớm. Nếu không thật cần thiết, hãy hoãn chuyến đi hoặc chờ trời sáng hẳn. Phần đi lại chi tiết có ở site AI Giao Thông của hệ.
Người làm ngoài trời cần nghỉ ấm. Người làm đồng, làm công trình, bán hàng rong vào mùa rét cần chỗ nghỉ kín gió, nước ấm và đổi áo khi bị ướt. Quần áo ướt mất khả năng giữ nhiệt rất nhanh.
Những hiểu lầm hay gặp về mùa rét
Uống rượu cho ấm người. Rượu làm mạch máu ngoài da giãn ra nên có cảm giác ấm lúc đầu, nhưng thực chất cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và người uống chủ quan với cái lạnh. Đây là thói quen nên bỏ, nhất là với người phải đi lại hay làm việc ngoài trời ban đêm.
Mặc một áo thật dày là đủ. Nhiều lớp áo mỏng giữ nhiệt tốt hơn một áo dày vì có lớp không khí giữa các lớp, và dễ cởi bớt khi vào nhà ấm. Lớp ngoài cùng nên chắn gió, chắn nước. Đầu, cổ, bàn tay, bàn chân là những chỗ mất nhiệt nhiều cần che kỹ.
Trời rét thì không cần uống nhiều nước. Mùa đông người ta ít khát nên uống ít, trong khi không khí khô và việc sưởi ấm vẫn làm cơ thể mất nước. Người già càng cần được nhắc uống nước ấm đều đặn.
Đóng kín mọi cửa cho ấm. Giữ ấm phòng ngủ là cần, nhưng nếu trong phòng có bếp than, bếp củi, lò sưởi đốt nhiên liệu thì đóng kín hoàn toàn là cực kỳ nguy hiểm vì khí độc tích tụ. Phần sưởi an toàn có bài riêng trong danh mục này.
Miền Nam không cần quan tâm tin rét. Người ở phía Nam có người thân ở miền Bắc, có chuyến công tác hay du lịch lên vùng núi vào mùa đông. Đọc tin rét giúp chuẩn bị đồ đạc và lịch trình phù hợp, tránh bị bất ngờ khi tới nơi.
Nhờ AI tóm tắt bản tin thành việc cần làm cho nhà mình
Bản tin thời tiết thường viết cho nhiều khu vực cùng lúc. Bạn có thể dán nguyên văn bản tin chính thức vào chatbot AI và nhờ nó lọc ra phần liên quan tới nơi mình sống, rồi chuyển thành danh sách việc cho gia đình. Đây là việc AI làm khá tốt vì chỉ cần đọc và sắp xếp lại, không phải tự dự báo.
Câu lệnh mẫu: “Đây là bản tin không khí lạnh của cơ quan khí tượng. Nhà ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, có ông 78 tuổi và một trẻ 2 tuổi, có nuôi gà. Hãy tóm tắt trong năm dòng: khi nào rét về, rét tới mức nào, kéo dài bao lâu; sau đó liệt kê việc cần chuẩn bị theo thứ tự ưu tiên. Không tự thêm số liệu không có trong bản tin.” Câu cuối rất quan trọng vì AI đôi khi tự điền con số nghe hợp lý nhưng không có trong tin gốc.
Sau khi có bản tóm tắt, hãy đối chiếu lại các con số và mốc thời gian với bản tin gốc. Không hỏi AI “tuần sau có rét không” rồi coi câu trả lời là dự báo, vì chatbot thông thường không có dữ liệu thời tiết theo thời gian thực và có thể trả lời sai. Dự báo phải lấy từ cơ quan khí tượng thuỷ văn.
Câu hỏi thường gặp
Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào?
Theo cách phân loại thường dùng trong bản tin của cơ quan khí tượng Việt Nam, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày khoảng 15 độ trở xuống, rét hại là khoảng 13 độ trở xuống. Ngưỡng có thể được điều chỉnh, hãy theo bản tin chính thức.
Vì sao nhiệt độ trên bản tin không quá thấp mà vẫn thấy rất lạnh?
Vì gió mạnh, mưa phùn và độ ẩm cao làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Nhiệt độ đo được trong lều khí tượng không tính tới gió lùa và quần áo ẩm, nên cảm giác lạnh thực tế có thể khác con số trên bản tin.
Khi nào học sinh được nghỉ học vì rét?
Ngưỡng nhiệt độ cho học sinh nghỉ học do cơ quan giáo dục từng địa phương quy định và có thể khác nhau theo cấp học. Phụ huynh nên theo dõi thông báo chính thức của nhà trường và sở giáo dục nơi con học.
Băng giá thường xuất hiện ở đâu?
Băng giá, sương muối thường xuất hiện ở vùng núi cao phía Bắc khi có rét hại sâu, vào đêm và sáng sớm trời quang, lặng gió. Bản tin sẽ cảnh báo khu vực có khả năng xảy ra.
Có nên hỏi chatbot AI để biết tuần sau có rét không?
Không nên coi câu trả lời của chatbot là dự báo. Chatbot thông thường không có dữ liệu thời tiết thời gian thực. Hãy lấy dự báo từ cơ quan khí tượng thuỷ văn, rồi có thể nhờ AI tóm tắt và lập danh sách việc cần làm.
Miền Nam có bị ảnh hưởng của không khí lạnh không?
Một số đợt không khí lạnh mạnh có thể làm Nam Bộ se lạnh về đêm và sáng sớm, nhưng mức độ thường nhẹ hơn nhiều so với miền Bắc. Bản tin sẽ ghi rõ khu vực chịu ảnh hưởng của từng đợt.