Hạ thân nhiệt xảy ra khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng tự sinh nhiệt, khiến thân nhiệt tụt xuống dưới mức bình thường. Người cao tuổi và trẻ nhỏ là hai nhóm dễ gặp nhất trong những ngày rét đậm, rét hại, kể cả khi ở trong nhà. Dấu hiệu sớm là run, tay chân lạnh, nói chậm; khi nặng hơn có thể lú lẫn, buồn ngủ li bì, thậm chí ngừng run. Lúc đó cần gọi cấp cứu 115 và làm ấm từ từ trong lúc chờ.
Bài này giúp người chăm sóc nhận ra dấu hiệu ở người già và trẻ nhỏ, biết làm ấm đúng cách và tránh những việc làm theo thói quen có thể gây hại. Đây là thông tin chung, không thay cho khám và điều trị của bác sĩ. Gia đình có người già bệnh mạn tính, trẻ sinh non nên hỏi bác sĩ những lưu ý riêng trước mùa rét.
Vì sao người già và trẻ nhỏ dễ bị hạ thân nhiệt
Ở người cao tuổi, cơ thể sinh nhiệt kém hơn do khối cơ giảm, vận động ít, và cảm nhận lạnh cũng kém đi, nên nhiều người không thấy mình lạnh dù tay chân đã buốt. Người già gầy yếu, ăn uống kém, sống một mình trong căn nhà không đủ ấm, hoặc có bệnh tuyến giáp, tiểu đường, bệnh tim mạch là những trường hợp cần để ý hơn cả. Một số loại thuốc cũng có thể ảnh hưởng tới khả năng giữ nhiệt; đây là điều nên hỏi bác sĩ điều trị.
Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, có diện tích da lớn so với cân nặng và lớp mỡ dưới da mỏng, nên mất nhiệt nhanh. Trẻ sơ sinh chưa run được để sinh nhiệt như người lớn. Trẻ bị ướt tã, ướt áo, nằm cạnh cửa sổ có gió lùa sẽ mất nhiệt rất nhanh mà người lớn không để ý.
Người làm việc ngoài trời bị ướt mưa phùn cả ngày, người say rượu nằm ngoài đường đêm rét, người đi rừng, leo núi bị lạc cũng là những trường hợp dễ bị hạ thân nhiệt, dù không thuộc hai nhóm trên. Gặp người nằm ngoài trời đêm rét, hãy hỏi han và gọi giúp cấp cứu thay vì nghĩ họ chỉ đang ngủ.
Hạ thân nhiệt không chỉ xảy ra trên núi cao hay khi ngã xuống nước lạnh. Những ngày rét hại ở đồng bằng Bắc Bộ, một căn nhà cũ nhiều khe gió, nền đất ẩm, cộng với quần áo không đủ ấm cũng có thể khiến người già nằm một chỗ hoặc trẻ nhỏ bị hạ thân nhiệt từ từ suốt đêm.
Dấu hiệu hạ thân nhiệt theo mức độ
Các dấu hiệu dưới đây được tóm tắt từ hướng dẫn sơ cứu phổ biến. Ở người già và trẻ nhỏ, dấu hiệu có thể không rõ ràng như ở người trưởng thành.
| Mức độ | Ở người lớn tuổi | Ở trẻ nhỏ |
|---|---|---|
| Sớm | Run, tay chân lạnh, da tái, nói chậm hơn, cử động vụng về | Da lạnh khi sờ ngực, lưng; quấy khóc, bú kém |
| Nặng hơn | Lú lẫn, buồn ngủ, nói lắp, đi loạng choạng; run có thể giảm hoặc ngừng | Li bì, ít cử động, khóc yếu, da đỏ bất thường nhưng lạnh |
| Rất nặng | Bất tỉnh, thở chậm và yếu, mạch yếu | Không phản ứng, thở yếu |
Điều dễ bị bỏ sót nhất: người già hạ thân nhiệt có thể không run, chỉ thấy lờ đờ, lẫn hơn thường ngày. Con cháu dễ nghĩ ông bà mệt vì tuổi tác. Trong những ngày rét đậm, mọi thay đổi bất thường về tinh thần ở người già đều đáng để kiểm tra kỹ, và khi có dấu hiệu nặng thì gọi cấp cứu.
Làm ấm đúng cách trong lúc chờ cấp cứu
Với trường hợp nghi hạ thân nhiệt mức nặng, hãy gọi cấp cứu 115 trước, sau đó bắt đầu làm ấm. Nguyên tắc chung là làm ấm từ từ và xử lý nhẹ nhàng.
- Đưa người bệnh vào chỗ kín gió, ấm hơn; di chuyển nhẹ nhàng, tránh xoa bóp mạnh hay bắt vận động nhiều.
- Cởi bỏ quần áo ướt, thay bằng đồ khô; quấn chăn khô, chú ý che đầu, cổ, trừ khuôn mặt.
- Làm ấm phần thân trước như ngực, bụng, lưng; có thể dùng túi chườm ấm bọc khăn đặt ở nách, ngực, không đặt trực tiếp lên da.
- Nếu người bệnh tỉnh táo, nuốt được, cho uống từng ngụm đồ uống ấm, không có cồn.
- Với trẻ nhỏ, áp da kề da với người lớn rồi quấn chăn chung là cách giữ ấm tốt trong lúc chờ.
- Theo dõi hơi thở liên tục; nếu ngừng thở và bạn đã được huấn luyện, thực hiện hồi sinh tim phổi theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.
Những việc không nên làm: không ngâm người bệnh vào nước nóng, không dùng máy sấy hay để sát lò sưởi, không chà xát mạnh chân tay, không cho uống rượu. Làm ấm quá nhanh hoặc xử lý thô bạo có thể gây hại cho tim ở người bị hạ thân nhiệt nặng.
Mặc ấm thế nào cho đúng
Nhiều lớp mỏng hơn một lớp dày. Lớp trong sát da nên là chất liệu giữ ấm và không giữ ẩm lâu; lớp giữa giữ nhiệt như áo len, áo nỉ; lớp ngoài chắn gió. Khi vào nhà ấm có thể cởi bớt lớp ngoài, tránh ra mồ hôi rồi bị lạnh.
Che kỹ đầu, cổ, tay, chân. Mũ len, khăn quàng, tất, găng tay giúp giữ nhiệt ở những chỗ hay bị bỏ quên. Người già đi lại trong nhà nên đi tất và dép kín, nhất là nhà lát gạch, nền đất.
Với trẻ nhỏ, đừng ủ quá kỹ. Trẻ mặc quá nhiều lớp, quấn kín mít khi ngủ có thể ra mồ hôi, bị ướt rồi lạnh, và với trẻ sơ sinh, quấn quá nhiều chăn khi ngủ còn có nguy cơ khác. Sờ gáy, lưng trẻ: ấm và khô là vừa; ướt mồ hôi là quá nóng.
Thay ngay khi bị ướt. Quần áo ướt mất khả năng giữ nhiệt. Trẻ ướt tã, người già ra mồ hôi hoặc dính nước mưa phùn cần được thay đồ khô ngay.
Giữ ấm khi tắm. Tắm nhanh trong phòng kín gió, có đèn sưởi hoặc làm ấm phòng trước; chuẩn bị sẵn khăn, quần áo; lau khô và mặc ấm ngay. Người già có thể lau người bằng nước ấm thay vì tắm trong những ngày rét hại.
Khi người già phải ra ngoài trời rét
Nhiều cụ vẫn giữ thói quen đi chợ sớm, tập thể dục lúc tinh mơ, đi lễ hay đi thăm họ hàng bất kể thời tiết. Những ngày rét đậm, sáng sớm là lúc nhiệt độ thấp nhất, gió lại mạnh, nên rủi ro cao hơn hẳn. Con cháu có thể thuyết phục ông bà dời giờ ra ngoài sang lúc gần trưa khi trời đã ấm, hoặc đi chợ giúp những hôm rét hại.
Khi bắt buộc phải ra ngoài, như đi khám bệnh hay lĩnh lương hưu, hãy chuẩn bị kỹ: mặc nhiều lớp, đội mũ, quàng khăn, đeo găng tay và khẩu trang; mang theo nước ấm; đi xe kín gió nếu được. Người già bị bệnh tim mạch, huyết áp không nên chuyển đột ngột từ phòng ấm ra ngoài trời lạnh; đứng ở hiên nhà một lúc cho quen dần trước khi đi.
Đường trơn do mưa phùn, sương đọng cũng là mối lo với người già. Giày dép đế bám, gậy chống, đi chậm và có người đi kèm giúp giảm nguy cơ té ngã. Sau khi về nhà, thay ngay quần áo nếu bị ẩm, uống nước ấm và nghỉ ngơi ở phòng ấm.
Giữ phòng ấm mà vẫn an toàn
Phòng ngủ của người già và trẻ nhỏ là nơi cần ưu tiên giữ ấm. Một số cách làm đơn giản:
- Bịt khe cửa có gió lùa bằng rèm dày, miếng chắn khe cửa; kê giường xa cửa sổ và tường lạnh.
- Trải thảm hoặc chiếu dày nếu nền nhà lạnh; với nhà nền đất, kê giường cao hơn mặt đất.
- Dùng máy sưởi điện loại an toàn đặt cách xa giường, rèm, chăn; tắt khi ngủ nếu máy không có chế độ an toàn.
- Không đốt than, củi trong phòng ngủ đóng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO.
- Vẫn cần thông khí: mở cửa một lúc vào buổi trưa khi trời ấm nhất để thay không khí.
- Cho người già ăn đủ bữa, ăn đồ ấm, uống nước ấm; cơ thể cần năng lượng để sinh nhiệt.
Với người già sống một mình, con cháu nên gọi điện hỏi thăm hằng ngày trong đợt rét và nhờ hàng xóm ghé qua. Một câu hỏi đơn giản như “tối qua ngủ có ấm không, sáng nay ăn gì chưa” có khi giúp phát hiện sớm vấn đề.
Nếu ông bà ở xa và không chịu chuyển sang ở cùng con cháu, hãy chuẩn bị đầy đủ chăn ấm, máy sưởi an toàn, đồ ăn dự trữ trước khi đợt rét về, và nhờ một người hàng xóm tin cậy có số điện thoại của cả nhà.
Dùng AI lập danh sách kiểm tra giữ ấm cho người thân
Chatbot AI có thể giúp bạn lập một danh sách kiểm tra ngắn để dán ở nhà ông bà hoặc gửi cho người giúp việc. Hãy mô tả chung tình trạng như tuổi, đi lại được hay không, căn nhà thế nào; không cần đưa tên, địa chỉ, hồ sơ bệnh án hay đơn thuốc.
Câu lệnh mẫu: “Ông 85 tuổi đi lại chậm, sống ở nhà cấp bốn nền gạch tại đồng bằng Bắc Bộ, có người giúp việc ban ngày. Sắp có đợt rét hại. Hãy soạn danh sách kiểm tra buổi sáng và buổi tối cho người giúp việc, tối đa mười hai mục, gồm cả dấu hiệu bất thường cần báo con cháu và gọi cấp cứu. Câu ngắn, không ghi tên thuốc.”
Đọc lại kết quả và đối chiếu phần dấu hiệu nguy hiểm, cách làm ấm với hướng dẫn của ngành y tế. Chatbot có thể gợi ý những việc chung chung hoặc thiếu sót với hoàn cảnh riêng của nhà bạn. Mọi câu hỏi về thuốc, bệnh nền của ông bà vẫn để bác sĩ điều trị trả lời. Nếu muốn hiểu thêm về sức khoẻ người cao tuổi, bạn có thể tìm đọc ở site AI Sức Khoẻ của hệ.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị hạ thân nhiệt có luôn run không?
Không. Người cao tuổi có thể bị hạ thân nhiệt mà không run, chỉ thấy lờ đờ, lú lẫn, nói chậm hoặc buồn ngủ hơn thường ngày. Khi thấy thay đổi tinh thần bất thường trong ngày rét, hãy kiểm tra kỹ và gọi cấp cứu nếu có dấu hiệu nặng.
Có nên ngâm người bị hạ thân nhiệt vào nước nóng?
Không. Với người hạ thân nhiệt nặng, làm ấm quá nhanh có thể gây hại cho tim. Nên làm ấm từ từ: thay đồ khô, quấn chăn, làm ấm phần thân và chờ nhân viên y tế.
Làm sao biết trẻ nhỏ đang bị lạnh?
Sờ ngực, lưng hoặc gáy của trẻ thay vì sờ tay chân. Da lạnh, trẻ quấy khóc, bú kém hoặc li bì là dấu hiệu cần chú ý. Trẻ sơ sinh có dấu hiệu lạnh, bú kém nên được đưa đi khám sớm.
Uống rượu có giúp giữ ấm không?
Không. Rượu tạo cảm giác ấm lúc đầu nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và khiến người uống chủ quan với cái lạnh. Không cho người bị lạnh uống rượu và không dùng rượu để giữ ấm.
Có nên quấn trẻ sơ sinh thật kín khi ngủ mùa rét?
Không nên quấn quá kín hay đắp quá nhiều chăn. Trẻ có thể ra mồ hôi rồi bị lạnh, và với trẻ sơ sinh còn có rủi ro khác khi ngủ. Hãy hỏi cán bộ y tế về cách giữ ấm cho trẻ khi ngủ phù hợp.
Người già có nên tắm hằng ngày trong ngày rét hại?
Không bắt buộc. Trong những ngày rét hại, có thể lau người bằng nước ấm trong phòng kín gió thay vì tắm. Nếu tắm, làm ấm phòng trước, tắm nhanh và lau khô, mặc ấm ngay sau đó.