Lũ quét và sạt lở đất thường xảy ra rất nhanh, nhưng hầu như luôn có dấu hiệu báo trước mà người sống tại chỗ nhìn thấy, nghe thấy được: suối đổi màu, nước dâng hoặc cạn bất thường, đất nứt, cây nghiêng, tiếng ầm từ phía thượng nguồn. Biết đọc những dấu hiệu này và rời đi theo đúng hướng là điều quyết định an toàn của cả gia đình, quan trọng hơn mọi đồ đạc trong nhà.
Bài này dành cho các hộ ở chân đồi, sườn núi, ven suối, ven taluy đường ở vùng núi phía Bắc, miền Trung và Tây Nguyên. Nội dung là kiến thức nhận biết chung; cảnh báo và lệnh di dời luôn phải theo cơ quan khí tượng thuỷ văn và chính quyền xã, phường. Khi có lệnh, hãy đi ngay, kể cả khi trời đang tạnh.
Lũ quét và sạt lở khác lũ sông ở chỗ nào
Lũ trên sông lớn thường lên theo giờ, theo ngày, có trạm đo và mức báo động. Lũ quét thì khác: nó hình thành trên các suối nhỏ, lưu vực dốc, khi mưa rất lớn dồn vào một vùng hẹp. Nước cuốn theo bùn, đá, cây gãy, có sức phá huỷ lớn và có thể đến chỉ trong vài chục phút sau khi mưa đổ dồn ở thượng nguồn. Ở hạ lưu có khi trời không mưa nhiều, nhưng lũ vẫn tràn xuống.
Sạt lở đất xảy ra khi đất trên sườn dốc ngấm quá nhiều nước, mất liên kết rồi trượt xuống. Nguy cơ tăng mạnh sau nhiều ngày mưa liên tiếp, kể cả khi cơn mưa cuối cùng không quá lớn, vì đất đã no nước từ trước. Sườn đồi bị cắt để làm nhà, làm đường, đất đổ thải chất đống, rừng bị phát quang là những chỗ dễ sạt hơn.
Vì không có trạm đo trên từng con suối, cảnh báo chính thức thường nói theo vùng: "nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất tại các xã sau". Bản tin chỉ khoanh được khu vực, còn ngay tại sườn đồi sau nhà, đôi mắt và đôi tai của người dân mới là lớp cảnh báo cuối cùng. Đó là lý do mỗi người lớn trong gia đình đều cần biết các dấu hiệu dưới đây.
Dấu hiệu nhìn thấy, nghe thấy được và việc phải làm
Không cần đủ tất cả dấu hiệu mới hành động. Khi đang mưa lớn kéo dài mà thấy một trong các dấu hiệu dưới đây, hãy coi là cảnh báo nghiêm túc.
| Dấu hiệu | Có thể báo hiệu điều gì | Việc làm ngay |
|---|---|---|
| Nước suối đột ngột đục ngầu, có nhiều cành cây, rác trôi | Đất đá ở thượng nguồn đang bị cuốn xuống | Rời xa lòng suối, lên chỗ cao, báo hàng xóm |
| Nước suối dâng rất nhanh, hoặc đang mưa to mà suối lại cạn bất thường | Phía trên có thể có chỗ bị nghẽn, nước dồn lại rồi vỡ ra | Đi ngay, không đứng xem |
| Tiếng ầm ầm, rì rầm lạ từ phía thượng nguồn hoặc trong lòng núi | Lũ bùn đá hoặc đất đá đang di chuyển | Chạy lên cao theo hướng ngang sườn, không chạy dọc suối |
| Vết nứt mới trên mặt đất, trên sân, trên sườn đồi sau nhà | Khối đất đang có dấu hiệu dịch chuyển | Báo trưởng thôn, đưa người ra khỏi nhà |
| Tường nhà nứt thêm, cửa bỗng kẹt khó đóng, nền nhà lún | Nền đất dưới nhà đang chuyển động | Rời nhà, không ở lại để quan sát |
| Cây, cột điện, hàng rào nghiêng bất thường | Mặt đất bị trượt | Tránh xa khu vực đó, báo chính quyền |
| Nước đục rỉ ra ở chân dốc, mạch nước mới xuất hiện | Đất trên sườn đã no nước | Chuẩn bị rời đi, theo dõi sát |
| Đất đá rơi lả tả từ taluy, sườn đồi | Có thể sắp sạt lớn hơn | Không đi qua, không đứng dưới chân dốc |
Các dấu hiệu này được tổng hợp từ khuyến cáo phòng tránh thiên tai phổ biến; chúng giúp bạn quyết định đi sớm chứ không thay thế cảnh báo chính thức. Trong lúc nghi ngờ, rời đi rồi quay lại khi an toàn luôn tốt hơn ở lại chờ thêm dấu hiệu.
Chạy hướng nào: những nguyên tắc dễ làm sai lúc hoảng
Lên cao, sang ngang, không chạy dọc lòng suối. Lũ quét đi theo lòng suối, khe núi. Chạy xuôi theo dòng là chạy cùng hướng với lũ. Hãy leo lên chỗ cao ở bên sườn, vuông góc với dòng chảy.
Với sạt lở, chạy ra khỏi hướng trượt. Khối đất trượt thường đổ xuôi theo sườn dốc. Chạy sang hai bên, ra khỏi đường đổ, đừng chạy thẳng xuống chân dốc.
Không lội qua suối, ngầm, tràn khi nước đang lên. Nước chảy xiết chỉ ngang đầu gối đã có thể làm người trưởng thành ngã. Xe máy, ô tô bị cuốn khi qua ngầm tràn là tình huống lặp lại mỗi mùa mưa.
Không quay lại nhà lấy đồ. Nhiều tai nạn xảy ra khi người đã ra an toàn rồi quay lại lấy tiền, giấy tờ, gia súc. Đồ đạc có thể làm lại, giấy tờ có thể xin cấp lại.
Đi theo nhóm, báo nhau. Gõ cửa, gọi lớn các nhà lân cận, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ. Sau đó báo trưởng thôn hoặc lực lượng tại chỗ biết bạn đã ở đâu.
Chuẩn bị trước mùa mưa cho nhà ở chân đồi, ven suối
Phần lớn việc giảm rủi ro phải làm từ khi trời còn khô. Một buổi cuối tuần trước mùa mưa đủ để làm những việc sau.
- Đi một vòng quanh nhà, nhìn sườn dốc phía sau và hai bên: có vết nứt cũ, chỗ đất từng sụt, rãnh nước bị tắc không. Ghi lại, chụp ảnh để so sánh sau mỗi đợt mưa.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà và trên sườn, không để nước mưa đổ dồn vào một chỗ trên taluy.
- Không đào thêm chân dốc để mở rộng nền nhà, không đổ đất đá thải lên mép sườn.
- Hỏi chính quyền xã xem khu vực mình có nằm trong vùng nguy cơ sạt lở, lũ quét đã được khoanh vùng không, và điểm tập kết an toàn ở đâu.
- Thống nhất trong gia đình: khi có lệnh hoặc khi thấy dấu hiệu, mọi người đi đâu, theo lối nào, ai đưa người già và trẻ nhỏ.
- Chuẩn bị sẵn túi đồ gọn để xách đi ngay: đèn pin, áo mưa, thuốc thiết yếu, giấy tờ trong túi chống nước, điện thoại và pin sạc dự phòng.
Nếu đã được chính quyền khuyến cáo di dời khỏi vùng nguy cơ cao, đó là thông tin quan trọng nhất về căn nhà của bạn. Hãy bàn với cán bộ địa phương về chỗ ở tạm trong mùa mưa thay vì ở lại.
Lúc mưa lớn kéo dài: ngủ đêm thế nào cho an toàn
Rất nhiều vụ sạt lở gây thương vong xảy ra vào ban đêm, khi mọi người đang ngủ và không nghe, không thấy dấu hiệu. Vì vậy, trong những đêm có cảnh báo mưa lớn cho khu vực, các gia đình ở vùng nguy cơ nên cân nhắc sang ngủ nhờ nhà người thân ở nơi an toàn hơn, hoặc tới điểm tạm trú của xã nếu có.
Nếu buộc phải ở nhà, hãy ngủ ở phòng xa phía sườn dốc nhất, để sẵn đèn pin, dép và túi đồ cạnh giường. Phân công người lớn thay phiên thức, lắng nghe tiếng động lạ và để ý nước ở suối, rãnh gần nhà. Giữ điện thoại đã sạc đầy, bật âm lượng để nhận cuộc gọi, tin nhắn cảnh báo.
Đừng tin vào cảm giác "mấy năm nay mưa vẫn không sao". Sườn đồi ngấm nước từng năm, rễ cây mục dần, công trình quanh nhà thay đổi. Một vị trí an toàn nhiều năm vẫn có thể sạt khi gặp đợt mưa đủ dài.
Sau một trận lũ quét hay sạt lở gần nhà
Khi lũ đã đi qua hoặc một khối đất vừa trượt xuống gần khu dân cư, nguy hiểm chưa chấm dứt. Phần sườn đồi phía trên chỗ sạt thường còn những khối đất treo, có thể đổ tiếp khi mưa trở lại. Lòng suối sau lũ quét có thể bị đất đá lấp một phần, khiến lần mưa sau nước tràn ra theo đường khác. Vì vậy, khu vực vừa sạt hoặc vừa có lũ quét cần được coi là vùng nguy hiểm cho tới khi cán bộ chuyên môn kiểm tra.
Bản năng của nhiều người là lao vào đào bới, tìm kiếm ngay. Nếu có người bị vùi lấp, hãy báo ngay lực lượng cứu hộ của xã và gọi số 112, cung cấp vị trí rõ ràng. Người dân hỗ trợ theo hướng dẫn của lực lượng chuyên trách, không tự đứng dưới chân khối đất vừa trượt, không dùng máy móc khi chưa được phép vì rung động có thể làm sạt tiếp.
Khi được phép quay về, kiểm tra nhà từ ngoài vào: tường, nền, móng có nứt mới không, cửa có kẹt không. Nếu thấy dấu hiệu chuyển động, đừng ngủ lại trong nhà. Ghi chép, chụp ảnh hiện trạng để báo cáo với chính quyền phục vụ việc hỗ trợ và đánh giá lại khu vực.
AI giúp được gì và không được gì với lũ quét, sạt lở
Các cơ quan chuyên môn trong và ngoài nước đang nghiên cứu dùng dữ liệu mưa, ảnh vệ tinh, bản đồ địa hình và máy học để khoanh vùng nguy cơ sạt lở chi tiết hơn. Đây là hướng có ích, nhưng sạt lở phụ thuộc vào điều kiện đất tại từng sườn đồi, nên kết quả vẫn là mức nguy cơ theo khu vực chứ không báo được giờ phút một quả đồi cụ thể sẽ trượt.
Với gia đình, chatbot AI hữu ích ở việc khác: giúp bạn soạn kế hoạch thoát hiểm dễ hiểu, dịch hướng dẫn sang ngôn ngữ của người dân tộc trong gia đình nếu công cụ hỗ trợ, hoặc làm tờ dấu hiệu nhận biết bằng chữ to để dán trong nhà. Câu lệnh gợi ý: "Viết tờ hướng dẫn một trang cho hộ gia đình ở chân đồi vùng núi: tám dấu hiệu sạt lở và lũ quét, mỗi dấu hiệu kèm một việc phải làm ngay, câu ngắn, dễ đọc cho người lớn tuổi." Đọc lại kết quả, bỏ chỗ nào AI khuyên trái với hướng dẫn của địa phương.
Điều không được làm là hỏi AI "khu vực này có an toàn không" rồi dựa vào câu trả lời để ở lại. AI không biết sườn đồi sau nhà bạn đang thế nào; chỉ bạn và chính quyền địa phương biết.
Câu hỏi thường gặp
Đang mưa to mà suối cạn bất thường thì có nguy hiểm không?
Có thể rất nguy hiểm. Suối cạn đột ngột trong lúc mưa lớn có thể do phía thượng nguồn bị cây, đất đá chặn lại, nước dồn thành hồ tạm. Khi chỗ chặn vỡ ra, lũ đổ xuống rất mạnh. Hãy rời xa lòng suối ngay.
Khi có lũ quét nên chạy theo hướng nào?
Lên cao theo hướng ngang sườn, vuông góc với dòng chảy, không chạy dọc lòng suối hay khe núi. Với sạt lở thì chạy sang hai bên, ra khỏi hướng đất đổ, không chạy thẳng xuống chân dốc.
Thấy vết nứt mới trên sân hay sườn đồi sau nhà thì làm gì?
Báo ngay trưởng thôn hoặc chính quyền xã, đưa người già, trẻ nhỏ ra khỏi nhà, nhất là khi đang có mưa kéo dài. Chụp ảnh và đánh dấu vết nứt để cán bộ chuyên môn kiểm tra, không tự lấp đất rồi ở lại.
Trời đã tạnh thì còn nguy cơ sạt lở không?
Còn. Đất đã ngấm no nước sau nhiều ngày mưa vẫn có thể trượt vài giờ hay vài ngày sau khi tạnh. Hãy chờ chính quyền thông báo an toàn trước khi quay về nhà ở vùng nguy cơ, và tiếp tục quan sát các dấu hiệu.
Có nên đi xe máy qua ngầm tràn khi nước chảy không cao?
Không nên. Nước chảy xiết dù chỉ ngang bánh xe đã có thể cuốn cả người và xe, mặt ngầm có thể đã bị xói hỏng mà mắt thường không thấy. Hãy quay lại hoặc chờ nước rút và có người hướng dẫn.
AI có dự báo được chỗ nào sắp sạt lở không?
AI đang được nghiên cứu để khoanh vùng nguy cơ sạt lở theo khu vực, nhưng không báo được thời điểm một sườn đồi cụ thể sẽ trượt. Gia đình cần dựa vào cảnh báo chính thức và dấu hiệu tại chỗ, không dựa vào câu trả lời của chatbot.