AQI (Air Quality Index, chỉ số chất lượng không khí) là một con số từ 0 đến 500 gộp mức của nhiều chất ô nhiễm thành một thang duy nhất, chia làm sáu mức màu từ xanh lá đến nâu. Con số càng cao thì không khí càng bẩn và càng nhiều người bị ảnh hưởng. Bạn không cần nhớ nồng độ từng chất; chỉ cần biết hôm nay đang ở màu nào và màu đó gợi ý điều chỉnh gì cho người nhà.
Điều làm nhiều người bối rối là cùng một giờ, cùng một thành phố mà các nguồn báo chênh nhau, có nơi ghi 90, nơi ghi 150. Phần lớn chênh lệch đến từ thang tính khác nhau, vị trí trạm đo khác nhau và khoảng thời gian lấy trung bình khác nhau, chứ không hẳn có nguồn nào sai. Bài này giải thích cách AQI được tính ở mức đủ dùng, cách đọc sáu mức màu, và một bảng việc nên làm cho từng mức mà gia đình có thể dán lên tủ lạnh.
AQI được tính từ những chất nào
Một trạm quan trắc tự động thường đo nhiều thông số: bụi mịn PM2.5, bụi PM10, khí ôzôn tầng mặt đất (O3), nitơ điôxít (NO2), lưu huỳnh điôxít (SO2) và cacbon mônôxít (CO). Mỗi chất có đơn vị và ngưỡng nguy hại riêng, nên không thể cộng thẳng với nhau. Cách làm chung của các thang AQI là quy đổi nồng độ từng chất thành một chỉ số con theo bảng ngưỡng, rồi lấy chỉ số con cao nhất làm AQI của giờ đó. Nói cách khác, AQI phản ánh chất đang tệ nhất, không phải trung bình các chất.
Ở các đô thị lớn của Việt Nam, chất quyết định AQI trong phần lớn thời gian là bụi mịn PM2.5. Vào những buổi trưa nắng gắt mùa hè, ôzôn tầng mặt đất có lúc vượt lên; gần các nút giao đông xe, NO2 có thể cao hơn bình thường. Vì thế khi thấy AQI cao, câu hỏi tiếp theo nên là chất nào đang đẩy chỉ số lên. Nhiều trang quan trắc ghi kèm chất chính, và thông tin đó quyết định cách phòng: khẩu trang lọc bụi có ích với PM2.5 nhưng không giúp gì với khí ôzôn.
Thời gian lấy trung bình cũng khác nhau theo chất. Bụi thường tính theo trung bình nhiều giờ hoặc 24 giờ, còn ôzôn có thể tính theo trung bình một giờ hoặc tám giờ. Một số thang dùng cách tính có trọng số để con số theo kịp diễn biến trong vài giờ gần nhất. Khi đọc, bạn chỉ cần nhớ AQI theo giờ phản ánh lúc này, AQI theo ngày phản ánh cả ngày qua, và hai con số đó có thể khác nhau khá xa trong một buổi sáng nghịch nhiệt.
Sáu mức màu và việc nên làm ở từng mức
Thang chỉ số chất lượng không khí do cơ quan môi trường Việt Nam ban hành dùng sáu mức với khoảng điểm và màu như bảng dưới; nhiều thang quốc tế dùng khoảng điểm và màu tương tự. Cột cuối là gợi ý hành động cho gia đình, không thay khuyến cáo của cơ quan y tế hay lời dặn riêng của bác sĩ.
| Khoảng AQI | Mức và màu | Ai cần chú ý | Gợi ý cho gia đình |
|---|---|---|---|
| 0–50 | Tốt, xanh lá | Không ai | Mở cửa thông gió, sinh hoạt ngoài trời bình thường |
| 51–100 | Trung bình, vàng | Người rất nhạy cảm | Người có bệnh hô hấp theo dõi cơ thể, hạn chế vận động nặng kéo dài ngoài trời |
| 101–150 | Kém, da cam | Nhóm nhạy cảm: trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người bệnh tim phổi | Nhóm nhạy cảm giảm thời gian ở ngoài, rút ngắn bài tập, đeo khẩu trang lọc bụi khi đi đường |
| 151–200 | Xấu, đỏ | Mọi người | Mọi người giảm hoạt động ngoài trời; đóng cửa giờ cao điểm; bật máy lọc nếu có |
| 201–300 | Rất xấu, tím | Mọi người, nhóm nhạy cảm bị ảnh hưởng rõ | Nhóm nhạy cảm ở trong nhà; người khoẻ chỉ ra ngoài khi cần, đeo khẩu trang kín |
| 301–500 | Nguy hại, nâu | Toàn bộ dân cư | Ở trong nhà, đóng kín cửa, theo khuyến cáo chính thức của địa phương |
Hai lưu ý khi dùng bảng. Thứ nhất, ranh giới giữa các mức là quy ước để truyền thông, cơ thể không đổi trạng thái đột ngột khi AQI vượt từ 100 lên 101. Thứ hai, người có bệnh hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay bệnh tim nên hỏi bác sĩ điều trị xem với riêng mình thì nên thận trọng từ mức nào; với một số người, mức vàng đã đủ để có triệu chứng.
Vì sao hai nguồn báo AQI khác nhau
Lý do đầu tiên là thang tính khác nhau. Thang của Việt Nam và thang AQI phổ biến của Mỹ có cùng ý tưởng nhưng bảng ngưỡng quy đổi không giống hệt nhau, nên cùng một nồng độ PM2.5 có thể ra hai con số khác nhau, có khi rơi vào hai màu khác nhau. Một số trang quốc tế dùng thang Mỹ cho mọi quốc gia; trang của cơ quan môi trường trong nước dùng thang Việt Nam. Khi so sánh, hãy so trong cùng một thang.
Lý do thứ hai là vị trí đo. Một trạm đặt cạnh ngã tư lớn sẽ cho số cao hơn trạm đặt trong khuôn viên trường học hay công viên cách đó vài cây số. Bụi mịn thay đổi rõ rệt theo khoảng cách tới nguồn thải, theo độ cao đặt đầu đo và theo hướng gió. Con số "AQI của thành phố" mà nhiều nơi đưa ra thật ra là trung bình hoặc giá trị của một vài trạm, không đại diện cho đúng con ngõ nhà bạn.
Lý do thứ ba là loại thiết bị. Trạm quan trắc chính thức dùng thiết bị chuẩn, được hiệu chuẩn định kỳ. Mạng cảm biến giá rẻ do cộng đồng hay doanh nghiệp lắp phủ được nhiều điểm hơn nhưng dễ sai khi độ ẩm cao: hạt bụi hút nước, phình to và bị đếm thành nhiều bụi hơn thực tế. Lý do thứ tư là thời gian trung bình: nguồn này hiện AQI theo giờ, nguồn kia hiện trung bình 24 giờ. Đọc kỹ chú thích nhỏ dưới con số sẽ giải được phần lớn nghi vấn.
Những hiểu lầm hay gặp khi đọc AQI
"Trời trong xanh thì AQI chắc chắn thấp." Mắt thường nhìn tầm xa, tức là bụi ở cả cột không khí, còn trạm đo bụi ngay sát mặt đất. Có những ngày trời khá trong mà bụi mịn gần mặt đường vẫn cao, và ngược lại, có ngày trời mù vì độ ẩm cao mà bụi không quá tệ. Nhìn trời chỉ để gợi ý, quyết định nên dựa vào số đo.
"AQI buổi sáng cao thì cả ngày cao." Ở miền Bắc mùa đông, bụi thường tích tụ về đêm và sáng sớm khi không khí gần mặt đất bị giữ lại, rồi giảm khi mặt trời làm nóng mặt đất và gió mạnh lên vào buổi trưa. Một buổi sáng màu đỏ có thể thành buổi chiều màu vàng. Dự báo AQI theo giờ giúp bạn dời việc ra ngoài sang khung giờ dễ thở hơn.
"Ở trong nhà là an toàn tuyệt đối." Bụi mịn đi qua khe cửa và đường thông gió. Nếu nhà nằm sát đường lớn, cửa mở cả ngày, chất lượng không khí trong nhà gần như bằng ngoài trời. Ngoài ra, nấu nướng, thắp hương, hút thuốc trong nhà tự tạo thêm bụi. Ở trong nhà chỉ an toàn hơn khi bạn chủ động đóng cửa giờ cao điểm và hạn chế nguồn bụi bên trong.
"AQI 120 ở đây cũng giống AQI 120 ở nước khác." Chỉ đúng khi cả hai dùng cùng một thang. Nếu một bên dùng thang Việt Nam, một bên dùng thang Mỹ, con số giống nhau không có nghĩa nồng độ bụi giống nhau. Khi đọc báo nước ngoài so sánh thành phố, hãy xem họ dùng thang nào trước khi kết luận.
Thói quen kiểm AQI mỗi ngày trong năm phút
Không cần theo dõi suốt ngày. Một thói quen ngắn, làm đều, đủ để gia đình tránh được phần lớn những giờ không khí tệ nhất.
- Chọn một nguồn chính: ưu tiên trang hoặc ứng dụng của cơ quan quản lý môi trường trung ương hay địa phương, và một nguồn phụ để đối chiếu khi số liệu bất thường. Ghi lại hai nguồn đó dùng thang nào.
- Chọn trạm gần nhà và gần trường của con nhất thay vì xem con số chung cả thành phố. Nếu không có trạm gần, chọn trạm có môi trường giống nhà bạn, ví dụ cũng gần đường lớn hoặc cũng trong khu dân cư.
- Buổi tối xem dự báo cho sáng hôm sau nếu nguồn có dự báo. Nếu dự báo mức da cam trở lên, chuẩn bị khẩu trang, sắp lại giờ chạy bộ, nhắc người già trong nhà dời buổi tập dưỡng sinh ngoài trời.
- Buổi sáng xem AQI theo giờ, kèm chất chính. Nếu chất chính là bụi mịn, khẩu trang lọc bụi có ích; nếu là ôzôn vào buổi trưa nắng, cách hiệu quả là dời hoạt động ra sáng sớm hoặc chiều muộn.
- Cuối tuần nhìn lại: giờ nào trong tuần không khí thường tốt nhất ở khu nhà bạn. Sau vài tuần, bạn sẽ có lịch riêng cho việc mở cửa thông gió, phơi đồ và vận động ngoài trời.
Nếu trong nhà có người bệnh hô hấp, thêm một bước: ghi lại những ngày người đó có triệu chứng cùng mức AQI hôm đó, rồi mang cuốn ghi chép khi đi khám. Thông tin này giúp bác sĩ đưa ra lời dặn sát với tình trạng thật hơn.
AQI và sức khoẻ: hiểu ở mức thông tin chung
Tổ chức Y tế Thế giới xếp ô nhiễm không khí là một trong những yếu tố môi trường ảnh hưởng lớn nhất tới sức khoẻ, liên quan đến các bệnh hô hấp và tim mạch. Ảnh hưởng gồm hai loại. Loại ngắn hạn xảy ra trong những ngày AQI cao: ho, rát họng, cay mắt, khó thở hơn ở người có bệnh sẵn. Loại dài hạn đến từ việc hít không khí bẩn nhiều năm, khó nhận ra trong một ngày nhưng cộng dồn theo thời gian. AQI chủ yếu giúp bạn quản lý loại ngắn hạn, còn loại dài hạn cần các thay đổi bền như nguồn bụi trong nhà và thói quen đi lại.
Bài này không thay lời khuyên y tế. Nếu bạn hoặc người nhà khó thở, đau tức ngực, thở khò khè tăng lên trong đợt không khí xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế; trường hợp khó thở nặng, môi tím tái, lơ mơ thì gọi cấp cứu 115. Người đang điều trị hen hay bệnh phổi nên giữ đúng kế hoạch điều trị bác sĩ đã đưa, không tự đổi thuốc theo con số AQI.
Dùng AI để giải thích con số AQI cho cả nhà
Chatbot AI hữu ích ở việc diễn giải, không phải ở việc cung cấp con số. Phần lớn chatbot không đọc được số đo thời gian thực của trạm gần nhà bạn, và có thể trả lời bằng một con số nghe hợp lý nhưng không có nguồn. Cách dùng đúng là bạn tự lấy số liệu từ nguồn chính thức, rồi nhờ AI giải thích hoặc lập kế hoạch dựa trên số liệu đó.
Một câu lệnh mẫu: "AQI theo giờ ở trạm gần nhà là 165, chất chính là PM2.5, dự báo chiều nay giảm còn khoảng 110. Nhà có một bé 5 tuổi và ông 72 tuổi bị hen. Hãy gợi ý lịch sinh hoạt hôm nay: giờ nào nên đóng cửa, giờ nào có thể đưa bé ra công viên, những dấu hiệu nào ở ông thì cần gọi bác sĩ. Ghi rõ đây là thông tin chung, không thay lời khuyên y tế." Câu lệnh nêu đủ số đo, chất chính, xu hướng và người trong nhà, nên câu trả lời cụ thể hơn hẳn câu hỏi trống "AQI 165 có sao không".
Khi đọc câu trả lời, kiểm ba điểm: AI có tự thêm con số không có trong dữ liệu bạn đưa không; lời khuyên sức khoẻ có vượt quá thông tin chung, ví dụ gợi ý dùng thuốc, không; và khung giờ gợi ý có khớp dự báo bạn đã xem không. Không đưa vào chatbot tên đầy đủ, địa chỉ hay hồ sơ bệnh án của người nhà; mô tả "ông 72 tuổi bị hen" là đủ.
Câu hỏi thường gặp
AQI 100 có nghĩa là không khí đã ô nhiễm chưa?
AQI 100 nằm ở ranh trên mức trung bình. Với phần lớn người khoẻ, mức này chưa đòi hỏi thay đổi sinh hoạt. Người rất nhạy cảm với không khí, như người có bệnh hen nặng, có thể đã thấy khó chịu và nên hạn chế vận động nặng kéo dài ngoài trời.
Nên xem AQI theo giờ hay theo ngày?
Để quyết định việc ngay bây giờ như đi chạy hay mở cửa, xem AQI theo giờ. Để đánh giá một ngày hay một tuần đã qua, hoặc so sánh giữa các khu vực, xem AQI trung bình ngày. Hai con số có thể khác nhau nhiều trong những buổi sáng bụi tích tụ.
Vì sao ứng dụng trên điện thoại báo AQI khác trang của cơ quan môi trường?
Thường do khác thang tính, khác trạm đo hoặc khác khoảng thời gian lấy trung bình. Ứng dụng quốc tế hay dùng thang Mỹ, có khi lấy số từ cảm biến giá rẻ. Khi cần quyết định quan trọng, ưu tiên nguồn chính thức và trạm gần nơi bạn ở.
AQI có tính cả mùi hôi, khói rác không?
AQI chỉ tính các chất mà trạm đo, thường là bụi PM2.5, PM10 và vài loại khí. Mùi hôi từ bãi rác, kênh mương hay khói đốt rác cục bộ có thể không thể hiện trên trạm cách xa vài cây số. Nếu khói đốt ngay gần nhà, hãy đóng cửa dù AQI báo thấp.
Trẻ con nên ở trong nhà từ mức AQI nào?
Trẻ nhỏ thuộc nhóm nhạy cảm, nên từ mức da cam nên giảm thời gian chơi ngoài trời và tránh vận động mạnh; từ mức đỏ trở lên nên chuyển phần lớn hoạt động vào trong nhà. Trẻ có bệnh hô hấp cần theo lời dặn riêng của bác sĩ điều trị.
Chỉ số AQI có dự báo trước được không?
Có. Một số nguồn chính thức và quốc tế đưa ra dự báo AQI cho một đến vài ngày, dựa trên dự báo thời tiết và lượng phát thải. Dự báo đúng nhất về xu hướng như tăng hay giảm, còn con số cụ thể theo giờ vẫn có sai số, nên sáng hôm sau vẫn cần xem số đo thật.