Sương mù được tạo thành từ những giọt nước li ti lơ lửng sát mặt đất, còn khói mù được tạo thành chủ yếu từ hạt bụi, khói và các hạt rắn rất nhỏ. Cả hai đều làm trời mờ và giảm tầm nhìn, nên người ta hay gọi chung là "trời mù". Nhưng ý nghĩa với sức khoẻ khác hẳn: sương mù thuần là hơi nước, còn khói mù là dấu hiệu bụi mịn đang cao.
Trong thực tế, hai thứ thường trộn lẫn, nhất là ở đô thị miền Bắc mùa đông: hạt bụi làm nhân cho hơi nước đọng lại, hơi nước làm hạt bụi phình to. Bài này giúp bạn phân biệt bằng mắt thường ở mức đủ dùng, biết lúc nào nên nghi ngờ không khí đang xấu, và biết vì sao cuối cùng vẫn phải xem số đo.
Bảng phân biệt nhanh
Các dấu hiệu dưới đây quan sát được không cần thiết bị. Không dấu hiệu nào chắc chắn một mình; hãy xem cùng lúc vài dấu hiệu.
| Dấu hiệu | Sương mù | Khói mù |
|---|---|---|
| Thành phần | Giọt nước rất nhỏ | Hạt bụi, khói, muội, hạt hình thành từ khí |
| Màu | Trắng, trắng xám | Vàng xám, nâu, xám đục; trời chiều hay ánh màu cam đỏ |
| Độ ẩm | Rất cao, gần bão hoà; da, tóc, kính xe ướt | Thường thấp hơn; không khí có thể khô |
| Thời điểm | Đêm và sáng sớm, tan khi nắng lên | Có thể kéo dài cả ngày, nhiều ngày |
| Mùi | Không mùi | Có khi có mùi khét, mùi khói rơm, khói xe |
| Cảm giác | Mát, ẩm | Có người thấy cay mắt, rát họng, nhất là khi đậm |
| Khi nhìn xa | Mờ đều, vật gần vẫn rõ khi sương mỏng | Vật xa nhạt màu, đường chân trời mất ranh giới, mặt trời tròn nhạt như chiếc đĩa |
Khí tượng học phân biệt hai hiện tượng này chủ yếu bằng độ ẩm tương đối và tầm nhìn xa đo được ở trạm. Người dân không có số đo độ ẩm thì có thể dựa vào cảm giác ẩm ướt: nếu kính xe, mặt ghế ngoài trời đọng nước, phần nhiều là sương; nếu mọi thứ khô ráo mà trời vẫn mờ đục, nhiều khả năng là khói mù.
Vì sao hai thứ hay đi cùng nhau ở đô thị
Hơi nước muốn ngưng tụ thành giọt cần một hạt nhỏ làm nhân. Ở vùng không khí sạch, nhân ngưng tụ ít, sương chỉ hình thành khi độ ẩm rất cao. Ở đô thị nhiều bụi mịn, nhân ngưng tụ dày đặc, hơi nước bám vào hạt bụi ngay cả khi độ ẩm chưa tới mức bão hoà, nên lớp mù xuất hiện sớm hơn và dày hơn. Người Anh gọi kiểu trộn khói với sương này là smog, ghép từ hai chữ khói và sương.
Ngược lại, hạt bụi hút ẩm phình to lên, tán xạ ánh sáng mạnh hơn, làm trời càng mờ. Đây cũng là lý do một số cảm biến bụi giá rẻ báo số cao bất thường vào những sáng ẩm: thiết bị đếm hạt đã ngậm nước như thể đó là bụi. Trạm quan trắc chuẩn thường có bộ phận làm khô mẫu khí trước khi đo để tránh sai số này.
Sau đó, khi nắng lên, phần giọt nước bay hơi trước, trời bớt trắng nhưng nếu bụi vẫn còn, bầu trời chuyển sang màu vàng xám đục. Nhiều người nhận xét "sương tan rồi mà trời vẫn mờ"; đó chính là phần khói mù còn lại.
Một số kiểu trời mù thường gặp ở Việt Nam
Sương mù sáng sớm vùng núi và trung du. Thung lũng ở Lào Cai, Sơn La, Lâm Đồng hay vùng đồi Phú Thọ thường có sương mù dày vào sáng sớm, nhất là mùa đông và đầu xuân, tan dần khi nắng lên. Đây chủ yếu là sương thuần, không phải dấu hiệu ô nhiễm, dù khói bếp trong thung lũng có thể trộn vào.
Mù sáng mùa đông ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ. Thường là hỗn hợp: độ ẩm cao kèm bụi mịn bị nghịch nhiệt giữ lại. Nếu trưa vẫn mờ đục, phần khói mù chiếm ưu thế, chỉ số AQI nhiều khả năng ở mức da cam hay đỏ.
Khói mù mùa đốt rơm rạ. Sau thu hoạch, ở những vùng còn đốt đồng, chiều tối trời ngả vàng, có mùi khói rơm rõ, lan cả vào thành phố khi gió thổi từ hướng đồng ruộng. Loại khói mù này có thể xuất hiện ở cả miền Bắc lẫn đồng bằng sông Cửu Long, theo lịch thu hoạch từng vùng.
Mù ven biển. Gió từ biển mang hơi ẩm và hạt muối nhỏ vào đất liền, gây mù nhẹ ở vùng ven biển miền Trung và miền Nam. Kiểu mù này thường không liên quan nhiều tới ô nhiễm.
Mù khô mùa khô ở Nam Bộ. Những ngày nắng, ít mưa, gió nhẹ, đường chân trời của Thành phố Hồ Chí Minh có thể mờ đục dù không khí khô. Đây thường là khói mù do bụi và khí thải tích tụ, nên xem AQI để biết mức độ.
Vì sao trời mù trắng chưa chắc là ngày ô nhiễm nặng
Mắt người đánh giá độ trong của không khí qua tầm nhìn xa, mà tầm nhìn xa giảm rất mạnh khi có giọt nước, kể cả khi bụi không nhiều. Một buổi sáng sương dày đặc ở vùng quê có thể mờ hơn hẳn một buổi trưa khói mù ở thành phố, trong khi chỉ số bụi mịn ở vùng quê thấp hơn nhiều. Ngược lại, có những ngày trời nhìn khá trong nhưng bụi mịn sát mặt đường vẫn cao, vì mắt nhìn xa qua cả cột không khí còn trạm đo chỉ lấy mẫu ở gần mặt đất.
Do đó, nhìn trời là một gợi ý để bạn kiểm số đo, không phải để kết luận. Khi thấy trời mù vàng đục, khô và có mùi khói, hãy coi đó là tín hiệu cần xem AQI ngay. Khi thấy sương trắng, ẩm, tan nhanh lúc tám chín giờ sáng, khả năng cao không khí không quá tệ, nhưng vẫn nên kiểm nếu bạn ở trong thành phố lớn.
Có một kiểu nhầm lẫn nữa đáng nói: nhiều người đóng kín cửa khi thấy sương mù sáng sớm ở vùng núi vì nghĩ là ô nhiễm, rồi lại mở toang cửa vào buổi trưa thành phố khi trời đã bớt trắng. Cách làm ngược với thực tế trong nhiều trường hợp.
Lái xe và đi đường khi trời mù
Dù là sương hay khói, tầm nhìn giảm là rủi ro giao thông trước mắt. Vài điều nên làm, phần chi tiết về lái xe an toàn có bài riêng bên trang AI Giao Thông:
- Bật đèn chiếu gần và đèn sương mù nếu xe có; không bật đèn pha xa vì ánh sáng hắt ngược lại từ lớp mù làm bạn càng loá.
- Giảm tốc độ, tăng khoảng cách với xe trước, không vượt khi không nhìn rõ làn ngược chiều.
- Trên cao tốc và đèo núi, sương mù có thể dày đột ngột ở một đoạn; nếu không nhìn thấy đường, tìm chỗ an toàn ra khỏi làn đường, bật đèn cảnh báo, đừng dừng giữa làn.
- Người đi xe máy đeo kính trong suốt, lau kính thường xuyên; với khói mù, đeo thêm khẩu trang lọc bụi vừa mặt.
- Trước chuyến đi sớm qua vùng núi, xem dự báo sương mù trong bản tin thời tiết của cơ quan khí tượng; nhiều bản tin có cảnh báo sương mù riêng cho khu vực Bắc Bộ và Tây Nguyên.
Với khói mù do đốt đồng, tầm nhìn có thể giảm đột ngột khi đi qua khu vực đang đốt, kèm khói cay mắt. Đóng cửa kính, chuyển điều hoà sang chế độ lấy gió trong xe khi đi qua đoạn đó.
Những hiểu lầm hay gặp về trời mù
"Trời mù là do sương, không đáng lo." Ở thành phố lớn, nhất là mùa đông miền Bắc và mùa khô miền Nam, phần lớn những ngày mù kéo dài đến trưa có thành phần khói bụi đáng kể. Gọi tất cả là sương dễ khiến người ta bỏ qua những ngày cần đeo khẩu trang và đóng cửa.
"Mù càng đặc thì bụi càng nhiều." Độ đặc của lớp mù phụ thuộc nhiều vào độ ẩm. Cùng một lượng bụi, ngày ẩm trông mù hơn hẳn ngày khô. Vì vậy so độ mù giữa hai ngày có độ ẩm khác nhau không cho kết luận đáng tin về bụi.
"Sương mù sáng sớm làm sạch không khí." Giọt sương có thể kéo theo một phần bụi khi rơi xuống, nhưng sương mù thường đi cùng gió lặng và nghịch nhiệt, những điều kiện giữ bụi lại. Sau khi sương tan, bụi không biến mất mà vẫn lơ lửng trong lớp không khí gần mặt đất.
"Đeo khẩu trang vải là đủ khi trời mù." Khẩu trang vải hay khẩu trang mỏng che được giọt nước và bụi thô, nhưng giữ bụi mịn kém và để không khí lọt qua mép. Với ngày khói mù, cần khẩu trang đạt tiêu chuẩn lọc hạt và ôm kín mặt.
"Trời mù thì không có nắng nên không cần chống nắng." Lớp mù giảm bớt một phần tia cực tím nhưng không chặn hết, và trời có thể quang đột ngột vào buổi trưa. Người làm việc ngoài trời nhiều giờ vẫn nên che chắn như ngày thường.
Dùng AI để ghi và đọc nhật ký trời mù
Nếu bạn muốn hiểu khu mình ở, một cuốn nhật ký đơn giản rất có ích: mỗi sáng ghi màu trời, cảm giác ẩm hay khô, có mùi khói không, và số AQI từ trạm gần nhà. Sau một tháng, dán vào chatbot với câu lệnh: "Đây là ghi chép 30 ngày về trời mù và AQI ở khu nhà. Hãy nhóm các ngày theo kiểu mù như sương ẩm, khói mù khô, hỗn hợp, và cho biết kiểu nào thường đi với AQI cao. Chỉ dựa vào dữ liệu đã cho."
Kết quả giúp bạn hiệu chỉnh mắt mình: có thể bạn sẽ thấy ở khu nhà mình, trời mù vàng mà khô gần như luôn đi với AQI đỏ, còn mù trắng ẩm thường chỉ ở mức vàng. Khi đã có quy luật riêng, bạn biết lúc nào cần kiểm số ngay. Ghi chép kiểu này không chứa thông tin cá nhân, chỉ cần bỏ địa chỉ cụ thể khi chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù có hại cho sức khoẻ không?
Sương mù thuần là giọt nước nên không gây hại như bụi mịn. Tuy vậy không khí lạnh ẩm có thể làm người có bệnh hô hấp khó chịu, và ở đô thị, sương thường trộn với bụi. Người nhạy cảm nên xem AQI thay vì đánh giá qua màu sương.
Khói mù có mùi không?
Thường có nếu nguồn ở gần, như mùi khét của rơm rạ, mùi khói xe, mùi rác cháy. Khói mù được gió mang từ xa tới có thể không còn mùi rõ. Không ngửi thấy mùi không có nghĩa là bụi mịn thấp.
Vì sao mặt trời trông như chiếc đĩa tròn màu cam trong ngày khói mù?
Các hạt bụi và khói tán xạ phần ánh sáng xanh mạnh hơn ánh sáng đỏ, nên ánh mặt trời đi qua lớp khói dày bị lọc bớt màu xanh, còn lại màu cam đỏ và dịu đi đến mức có thể thấy rõ viền tròn. Không nên nhìn thẳng vào mặt trời kể cả khi trông dịu.
Máy lọc không khí có tác dụng với sương mù không?
Máy lọc giữ hạt bụi, không xử lý giọt nước. Trong ngày sương mù thuần, máy lọc gần như không cần thiết. Trong ngày mù hỗn hợp có bụi mịn, máy lọc vẫn giúp giảm phần bụi trong phòng khi đóng cửa.
Có nên mở cửa sổ vào sáng có sương mù không?
Ở vùng quê hoặc vùng núi với sương ẩm thuần, mở cửa không ảnh hưởng nhiều về bụi, chỉ làm nhà ẩm hơn. Ở thành phố lớn mùa đông, sáng sớm có mù thường là lúc bụi mịn cao nhất, nên xem AQI rồi mới mở.
Đốt rơm rạ có bị cấm không?
Nhiều địa phương có quy định hạn chế hoặc cấm đốt rơm rạ ngoài trời và khuyến khích cách xử lý khác như ủ phân, làm thức ăn chăn nuôi. Quy định cụ thể khác nhau theo tỉnh và có thể thay đổi, nên hãy hỏi chính quyền xã, phường nơi bạn ở.