Khi chính quyền ra thông báo sơ tán cho khu vực bạn ở, việc đúng duy nhất là đi ngay, theo lộ trình được hướng dẫn, mang theo túi đồ đã chuẩn bị sẵn; người an toàn quan trọng hơn mọi tài sản để lại trong nhà. Phần lớn những tình huống nguy hiểm trong mùa bão lũ xảy ra với người đi muộn, người ở lại giữ nhà hoặc người quay về lấy đồ.
Bài này giải thích các hình thức sơ tán thường gặp, những việc nên làm trong vài chục phút trước khi rời nhà, cách lo cho người già, người khuyết tật, trẻ nhỏ và vật nuôi, cách sinh hoạt ở điểm sơ tán, và khi nào thì được quay về. Thông tin chi tiết về địa điểm, thời gian và lộ trình luôn do chính quyền xã, phường và lực lượng tại chỗ thông báo.
Các hình thức sơ tán và vì sao đôi khi phải đi từ rất sớm
Sơ tán thường được tổ chức theo hai cách. Sơ tán tại chỗ là chuyển người từ nhà yếu sang nhà kiên cố gần đó, có thể là nhà hàng xóm, nhà văn hoá thôn, trường học trong khu vực. Sơ tán tập trung là đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm tới điểm an toàn xa hơn, thường áp dụng với vùng ven biển thấp, vùng có nguy cơ sạt lở, lũ quét, vùng trũng ven sông có thể ngập sâu.
Nhiều người thắc mắc vì sao phải đi khi trời còn chưa mưa to, gió còn nhẹ. Lý do là sơ tán phải xong trước khi thời tiết xấu, vì lúc gió đã mạnh hay nước đã lên thì việc di chuyển, nhất là với người già, trẻ nhỏ, trở nên rất nguy hiểm, cả cho người dân lẫn lực lượng hỗ trợ. Chính quyền tính toán thời gian dựa trên bản tin dự báo và kinh nghiệm của các đợt trước.
Ở những vùng nguy hiểm, chính quyền có thể tổ chức di dời bắt buộc nếu người dân không tự nguyện đi. Điều này nhằm bảo vệ tính mạng của chính người ở lại và của những người có thể phải đến cứu họ giữa bão. Nếu bạn có lý do chính đáng chưa đi được, ví dụ có người bệnh nặng cần phương tiện riêng, hãy báo ngay cho cán bộ địa phương để được hỗ trợ thay vì im lặng ở lại.
Ba mươi phút trước khi rời nhà
Khi đã có thông báo, thời gian thường không nhiều. Thứ tự dưới đây giúp bạn làm đủ việc quan trọng mà không mất thời gian vào việc phụ.
- Gọi cả nhà tập trung, kiểm đủ người. Giao một người lo cho người già, một người lo trẻ nhỏ.
- Mặc quần áo dài, giày hoặc ủng, mang áo mưa. Không đi dép tông trơn trượt.
- Lấy túi đồ sơ tán đã chuẩn bị sẵn và túi giấy tờ chống nước. Nếu chưa có túi, chỉ lấy thứ thiết yếu: giấy tờ, thuốc, điện thoại, sạc dự phòng, ít tiền mặt, nước uống, áo ấm.
- Ngắt cầu dao điện tổng, khoá van bình gas, tắt bếp. Nếu nhà có nguy cơ ngập, kê nhanh đồ điện lên cao nếu còn thời gian.
- Đóng, khoá cửa. Đem vật nuôi theo nếu điểm sơ tán cho phép; nếu không, thả gia súc ra chỗ cao thay vì nhốt trong chuồng thấp.
- Nhắn cho người liên lạc ở xa: cả nhà đang đi, dự kiến tới điểm nào.
- Đi theo lộ trình được hướng dẫn. Không đi đường tắt qua suối, ngầm, đường ven sông, đường dưới chân taluy.
Nếu bạn ở chung cư hoặc khu phố, gõ cửa nhà bên cạnh, nhất là nhà có người già sống một mình, để chắc họ đã biết thông báo.
Túi đồ sơ tán: gọn để mang được, đủ để qua hai ba ngày
Túi sơ tán khác thùng đồ dự trữ ở nhà: phải gọn, mang trên vai được, ưu tiên thứ khó tìm ở điểm sơ tán. Mỗi người lớn nên có một túi riêng.
| Nhóm | Nên có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giấy tờ | Căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, giấy khai sinh của trẻ, đơn thuốc | Để trong túi chống nước, mang sát người |
| Sức khoẻ | Thuốc đang dùng đủ vài ngày, khẩu trang, băng gạc nhỏ, dầu gió | Không tự thay đổi liều thuốc |
| Liên lạc | Điện thoại, sạc dự phòng đầy, dây sạc, tờ giấy ghi số người thân | Radio nhỏ chạy pin nếu có |
| Ăn uống | Nước uống, lương khô, bánh, sữa cho trẻ | Điểm sơ tán có thể chưa kịp lo bữa đầu tiên |
| Quần áo | Một hai bộ thay, áo ấm, áo mưa, khăn | Bỏ trong túi ni lông cho khỏi ướt |
| Vệ sinh | Bàn chải, khăn giấy, băng vệ sinh, tã cho trẻ | Đồ cá nhân dùng riêng |
Không mang theo vật cồng kềnh, đồ điện lớn. Vàng, tiền mặt nhiều hay giấy tờ nhà đất quan trọng thì gọn trong một túi nhỏ đeo người, không để trong túi lớn dễ thất lạc.
Người cần hỗ trợ đặc biệt khi sơ tán
Người cao tuổi sống một mình. Họ có thể không nghe được loa, không đọc được tin nhắn. Hàng xóm và tổ dân phố nên biết trước những người này để báo tận nơi và giúp di chuyển.
Người khuyết tật, người bệnh nằm một chỗ. Cần báo trước với cán bộ địa phương để có phương tiện, người khiêng, và chỗ phù hợp ở điểm sơ tán. Đừng đợi đến lúc có lệnh mới lo.
Phụ nữ mang thai sắp sinh. Nếu gần ngày dự sinh, cân nhắc đi sớm tới nơi gần cơ sở y tế, mang theo sổ khám thai, hỏi ý kiến bác sĩ trước mùa bão.
Trẻ nhỏ. Giữ trẻ trong tầm tay khi di chuyển, ghi số điện thoại của bố mẹ vào mặt trong áo hoặc giấy bỏ túi trẻ, phòng khi lạc nhau ở chỗ đông người.
Người dùng thiết bị y tế chạy điện. Báo trước để được ưu tiên đến điểm có nguồn điện dự phòng, mang theo thiết bị và phụ kiện.
Sinh hoạt ở điểm sơ tán
Khi tới nơi, việc đầu tiên là báo tên và số người trong gia đình với cán bộ phụ trách điểm sơ tán. Danh sách này giúp chính quyền biết ai đã an toàn, ai chưa tới, tránh phải đi tìm người không cần thiết giữa lúc thời tiết xấu. Nếu bạn tự đi tới nhà người thân thay vì điểm tập trung, cũng nên báo cho trưởng thôn hoặc tổ trưởng biết.
Điểm sơ tán thường là trường học, trụ sở, nhà văn hoá, đông người, chật chội. Giữ đồ cá nhân gọn gàng, không xả rác, giữ vệ sinh khu vực chung để tránh dịch bệnh. Trẻ nhỏ luôn có người lớn trông, không để trẻ ra khu vực nước hay chạy ra ngoài khi gió mạnh. Nhường chỗ thuận tiện cho người già, người ốm.
Nước uống và đồ ăn ở điểm sơ tán được phân phát theo danh sách, nên giữ túi đồ ăn riêng của gia đình cho những lúc chưa tới giờ phát.
Hạn chế dùng điện thoại vào việc không cần thiết để giữ pin, nhưng nhắn tin báo an toàn cho người thân. Lắng nghe thông báo của cán bộ phụ trách, không lan truyền tin đồn chưa kiểm chứng trong nhóm người đang lo lắng. Nếu có người trong nhóm có dấu hiệu ốm, sốt, khó thở, báo ngay cán bộ y tế hoặc người phụ trách.
Ở điểm sơ tán vài ngày dễ gây căng thẳng, nhất là với trẻ em và người già. Một vài trò chơi đơn giản, câu chuyện kể, việc nhỏ được giao như phát nước giúp trẻ bớt sợ và cảm thấy mình có ích.
Khi nào được về, và về rồi làm gì trước
Chỉ quay về khi chính quyền thông báo khu vực đã an toàn. Bão có thể đã qua nhưng nước vẫn đang lên, sườn đồi có thể vẫn đang ngấm nước, đường về có thể bị sạt, cây đổ, dây điện đứt. Việc quay về sớm một mình để "xem nhà" là nguyên nhân của nhiều tai nạn sau bão.
Khi về, đi theo đường được hướng dẫn, tránh đi qua dây điện đứt và vùng nước có thể bị nhiễm điện. Quan sát nhà từ bên ngoài trước khi bước vào: mái, tường, móng có nứt, nghiêng, sụt không. Nếu có mùi gas, không bật lửa, không bật điện, mở cửa thông gió và báo người có chuyên môn.
Không bật cầu dao điện khi nhà còn ẩm, ổ cắm còn ướt. Việc dọn dẹp, kiểm tra điện nước và vệ sinh sau bão lũ có hướng dẫn chi tiết ở bài riêng trong chuyên mục này. Trước khi dọn, chụp ảnh thiệt hại để kê khai với chính quyền và đơn vị bảo hiểm nếu có.
Nếu điểm sơ tán còn cho ở lại, người già, trẻ nhỏ và người ốm nên ở lại thêm một hai ngày trong khi người lớn khoẻ về dọn dẹp trước. Nhà còn bùn, chưa có điện nước sạch là môi trường dễ gây trượt ngã, nhiễm khuẩn, cảm lạnh cho người yếu.
Nhờ AI lập kế hoạch sơ tán cho gia đình
Một kế hoạch sơ tán viết sẵn giúp cả nhà không lúng túng. Chatbot AI có thể giúp bạn soạn nhanh nếu mô tả đủ thông tin, mà không cần đưa vào thông tin cá nhân nhạy cảm. Câu lệnh mẫu: "Nhà năm người ở vùng trũng ven sông miền Trung: hai người lớn, một ông cụ đi lại chậm, hai trẻ dưới mười tuổi, có một con chó. Lập kế hoạch sơ tán gồm phân công ai làm gì, việc làm trong ba mươi phút trước khi rời nhà, danh sách túi đồ cho từng người, cách liên lạc nếu lạc nhau. Ghi chú rằng địa điểm và lộ trình theo hướng dẫn của xã."
Đọc lại và chỉnh theo thực tế: điểm sơ tán thật là ở đâu, đường đi nào an toàn, người liên lạc ở xa là ai. Không gõ địa chỉ cụ thể hay số điện thoại người thân vào chatbot; những chi tiết đó bạn tự điền vào bản in.
In kế hoạch ra, dán ở chỗ ai cũng thấy, và tập một lần với cả nhà: mỗi người tự xách túi của mình, đi ra cửa, kiểm tra cầu dao và van gas. Một lần tập trong lúc trời yên giúp mọi người bình tĩnh hơn hẳn khi có lệnh thật.
Câu hỏi thường gặp
Có lệnh sơ tán mà trời vẫn còn nắng thì có cần đi không?
Cần đi. Lệnh sơ tán được tính để mọi người kịp di chuyển trước khi thời tiết xấu. Đợi đến khi gió mạnh, nước lên mới đi thì đường sá nguy hiểm, lực lượng hỗ trợ cũng khó tiếp cận.
Sơ tán tại chỗ khác sơ tán tập trung thế nào?
Sơ tán tại chỗ là chuyển sang nhà kiên cố gần đó như nhà hàng xóm, trường học trong thôn. Sơ tán tập trung là đưa người ra khỏi vùng nguy hiểm tới điểm an toàn xa hơn, thường với vùng ven biển thấp, vùng sạt lở, lũ quét.
Trước khi rời nhà cần làm gì với điện và gas?
Ngắt cầu dao điện tổng, khoá van bình gas, tắt bếp và đóng khoá cửa. Nếu còn thời gian, kê đồ điện lên cao. Khi quay về, không bật điện lại cho tới khi nhà đã khô và kiểm tra an toàn.
Có được mang vật nuôi tới điểm sơ tán không?
Tuỳ điểm sơ tán, nên hỏi cán bộ địa phương trước mùa bão. Nếu được mang theo, chuẩn bị dây dắt, lồng, thức ăn. Nếu không, đưa vật nuôi lên chỗ cao, thả gia súc ra thay vì nhốt trong chuồng thấp.
Gia đình tự đến nhà người thân thì có cần báo không?
Nên báo cho trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố biết bạn đã rời đi và đang ở đâu. Thông tin này giúp chính quyền nắm ai đã an toàn, tránh lực lượng cứu hộ phải đi tìm người không cần thiết giữa thời tiết xấu.
Khi nào thì được quay về nhà sau sơ tán?
Chỉ khi chính quyền thông báo khu vực đã an toàn. Bão qua nhưng nước có thể vẫn lên, đường có thể sạt, dây điện có thể đứt. Khi về, quan sát nhà từ ngoài trước và không bật điện khi còn ẩm ướt.