Sau bão lũ, thứ tự an toàn là: chưa bật điện cho tới khi hệ thống đã khô và được kiểm tra, chưa uống nước giếng hay nước máy cho tới khi được xử lý hoặc có thông báo, bỏ thực phẩm đã ngấm nước lũ, rồi mới dọn bùn và khử khuẩn nhà cửa. Những ngày sau lũ, tai nạn điện, bệnh đường tiêu hoá và vết thương nhiễm trùng là các nguy cơ có thật, dễ phòng nếu làm đúng trình tự.
Bài này dành cho gia đình đã được phép quay về nhà sau khi nước rút hoặc bão qua. Thông tin y tế ở đây là hướng dẫn chung về vệ sinh phòng bệnh; khi có dấu hiệu ốm, hãy tới trạm y tế hoặc cơ sở y tế gần nhất. Các hướng dẫn khử khuẩn nước, môi trường cụ thể nên làm theo ngành y tế địa phương, vì họ nắm tình hình từng khu vực.
Trước khi bước vào nhà: nhìn từ ngoài vào
Một căn nhà vừa ngâm nước hoặc vừa chịu gió bão có thể có những hư hại không nhìn thấy ngay. Dành vài phút quan sát trước khi vào giúp tránh tai nạn đáng tiếc.
- Nhìn mái, tường, cột: có vết nứt mới, chỗ nghiêng, chỗ võng xuống không. Có dấu hiệu nguy hiểm thì không vào, báo chính quyền.
- Nhìn quanh nhà: dây điện đứt, cột điện nghiêng, cây đổ tựa vào nhà. Tránh xa, báo đơn vị điện lực.
- Ngửi: nếu có mùi gas, không bật lửa, không bật công tắc, mở cửa từ bên ngoài để thông gió và báo người có chuyên môn.
- Mở cửa từ từ, đề phòng đồ đạc đổ, trần thạch cao ngấm nước sập xuống.
- Để ý rắn, rết, chuột, côn trùng trú trong nhà, trong đống đồ đạc sau lũ; dùng gậy gạt trước khi cho tay vào chỗ khuất.
- Đi ủng, mang găng tay, mặc quần áo dài. Bùn sau lũ có thể chứa mảnh kính, đinh, vật sắc nhọn.
Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người đang ốm nên chưa về ngay khi nhà còn đầy bùn, chưa có điện nước an toàn. Việc dọn dẹp nặng nhọc nên để người lớn khoẻ làm trước.
Điện: kiểm tra trước khi đóng cầu dao
Đây là bước quan trọng nhất, vì điện giật sau lũ có thể xảy ra khi nhà đã trông có vẻ khô. Nếu không chắc chắn về điện, hãy nhờ thợ điện có kinh nghiệm hoặc đơn vị điện lực kiểm tra.
- Giữ cầu dao tổng ở vị trí ngắt trong khi dọn dẹp. Dùng đèn pin, đèn sạc thay vì điện lưới.
- Để ổ cắm, công tắc, bảng điện, dây dẫn khô hẳn. Ổ cắm thấp từng ngập nước có thể còn bùn, hơi ẩm bên trong dù bề mặt đã khô.
- Thiết bị điện đã ngâm nước như tủ lạnh, máy giặt, quạt, bình nóng lạnh không cắm điện thử ngay. Lau sạch, để khô, nhờ thợ kiểm tra trước khi dùng lại.
- Khi đóng điện lại, đóng từng cầu dao nhánh, quan sát có tia lửa, mùi khét, aptomat nhảy liên tục không. Có dấu hiệu bất thường thì ngắt ngay.
- Cân nhắc lắp thiết bị chống giật, chống dòng rò cho nhà ở vùng hay ngập, và nâng cao ổ cắm khi sửa chữa.
Không đứng trong nước để thao tác với điện dưới bất kỳ hình thức nào. Dây điện đứt ngoài đường, cột điện đổ thì tránh xa và báo đơn vị điện lực, không tự kéo hay chạm vào, kể cả bằng gậy.
Nước sinh hoạt: giếng, bể chứa và nước máy
Nước lũ cuốn theo bùn, rác, chất thải chuồng trại, nhà vệ sinh, nên giếng khoan, giếng đào và bể chứa bị ngập đều coi là đã nhiễm bẩn. Không uống trực tiếp nước giếng sau lũ, kể cả khi nước trông có vẻ trong. Trong thời gian đầu, ưu tiên dùng nước đóng chai, nước dự trữ sạch, nước được cấp phát.
Với giếng và bể chứa, việc làm thường gồm: thau rửa, bơm bỏ nước bẩn, để nước mới về rồi khử khuẩn. Ngành y tế địa phương thường có hướng dẫn và cấp phát hoá chất khử khuẩn sau lũ; hãy làm đúng hướng dẫn về liều lượng và thời gian chờ trước khi dùng, không tự pha đậm hơn vì nghĩ như vậy sạch hơn. Nước đã xử lý vẫn nên đun sôi trước khi uống.
Với nước máy, nhà máy nước có thể bị ảnh hưởng do mất điện hoặc đường ống vỡ. Theo dõi thông báo của đơn vị cấp nước và chính quyền; khi chưa có thông báo nước an toàn, đun sôi nước trước khi uống. Rửa sạch, khử khuẩn bồn chứa nước trên mái nếu nước bẩn tràn vào.
Nước dùng để rửa rau, rửa bát, đánh răng, pha sữa cho trẻ cũng phải là nước sạch như nước uống. Đây là chỗ nhiều gia đình lơ là.
Thực phẩm: tiếc cũng phải bỏ
Đồ ăn đã ngấm nước lũ. Gạo, bột, đồ khô, rau củ, thực phẩm trong bao bì giấy, túi nhựa thường đã ngấm nước lũ thì bỏ. Nước lũ mang theo vi khuẩn và chất bẩn không rửa sạch được.
Đồ hộp kín. Hộp kim loại còn nguyên, không phồng, không móp méo nặng, không gỉ có thể giữ lại sau khi rửa sạch, lau khô vỏ hộp. Hộp phồng, rỉ, móp ở mép thì bỏ.
Tủ lạnh mất điện lâu ngày. Thịt, cá, sữa, đồ ăn thừa trong tủ đã mất điện nhiều giờ, nhất là khi tủ bị ngập, nên bỏ. Không ngửi thử hay nếm thử để quyết định.
Dụng cụ nấu ăn. Nồi, bát, đũa, thớt bị ngập cần rửa sạch bằng xà phòng, tráng nước sạch, tráng nước sôi hoặc khử khuẩn theo hướng dẫn trước khi dùng. Thớt gỗ, đồ gỗ thấm nhiều bùn nên thay.
Rau quả trong vườn bị ngập. Rau ăn lá, quả mọc sát đất đã ngâm nước lũ dễ nhiễm bẩn; nếu dùng phải rửa thật kỹ dưới nước sạch và nấu chín, không ăn sống. Với trẻ nhỏ và người già, an toàn hơn là chờ lứa rau mới.
Nước đá và đồ uống. Đá làm từ nước chưa xử lý, đồ uống pha bằng nước giếng sau lũ đều không an toàn. Khi mua đồ uống ở hàng quán quanh vùng vừa ngập, ưu tiên đồ đóng chai còn nguyên nắp.
Dọn bùn và khử khuẩn nhà cửa
Bùn dọn dễ nhất khi còn ướt; để khô sẽ đóng cứng, bám vào tường, sàn rất khó cạo. Vì vậy nhiều nơi tranh thủ xúc bùn ngay khi nước vừa rút, đẩy ra ngoài bằng nước sạch còn lại hoặc nước được hỗ trợ. Làm theo nhóm, thay phiên nhau, uống đủ nước, nghỉ khi mệt.
Sau khi hết bùn, rửa sàn, tường, đồ đạc bằng nước và xà phòng, rồi khử khuẩn theo hướng dẫn của y tế địa phương, đặc biệt ở bếp, nhà vệ sinh, chỗ trẻ chơi. Mở hết cửa cho nhà thông thoáng, phơi đồ đạc, chăn màn, quần áo dưới nắng. Đệm, gối, thảm, đồ bọc vải ngấm nước lũ lâu ngày rất khó làm sạch, thường phải bỏ.
Nấm mốc xuất hiện nhanh trên tường, gỗ, vải trong vài ngày nếu nhà còn ẩm. Người có bệnh hô hấp nên tránh khu vực mốc nhiều, người dọn nên đeo khẩu trang. Không trộn lẫn các loại chất tẩy rửa với nhau vì có thể sinh khí độc.
Xác gia súc, gia cầm chết sau lũ cần xử lý theo hướng dẫn của cán bộ thú y, chính quyền địa phương; không vứt xuống sông, kênh, ao hồ, tránh làm ô nhiễm nguồn nước của cả vùng.
Phòng bệnh trong những tuần sau lũ
Sau lũ, các bệnh hay gặp là tiêu chảy và bệnh đường tiêu hoá do nước, thức ăn bẩn; bệnh ngoài da, nấm kẽ chân do ngâm nước lâu; đau mắt; và các bệnh do muỗi khi nước đọng nhiều. Một số bệnh nhiễm khuẩn có thể lây qua nước bẩn, bùn đất và vết thương hở. Đây là kiến thức chung để bạn để ý dấu hiệu, không phải để tự chẩn đoán.
Các việc phòng bệnh cơ bản gồm: ăn chín uống sôi, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi dọn dẹp, giữ chân khô sau khi lội nước, mang ủng găng khi làm việc với bùn. Vết xước, vết đứt tay chân khi dọn dẹp cần rửa sạch ngay bằng nước sạch, sát khuẩn và che lại; nếu vết thương sưng đỏ, đau tăng, chảy mủ hoặc sốt, đi khám ngay.
Đổ bỏ nước đọng trong chum, vại, lốp xe, vỏ chai, chậu quanh nhà để hạn chế muỗi đẻ. Ngủ màn, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ. Khi có người trong nhà sốt, tiêu chảy nhiều, nôn, đau đầu, đau cơ sau những ngày lội nước, hãy tới cơ sở y tế và kể rõ đã tiếp xúc nước lũ, không tự mua thuốc uống.
Dùng AI sắp xếp việc dọn dẹp mà không bỏ sót
Sau lũ, việc nhiều, người mệt, rất dễ quên những bước quan trọng như kiểm tra điện hay xử lý giếng. Chatbot AI có thể giúp bạn sắp xếp việc theo thứ tự hợp lý và chia cho từng người. Câu lệnh mẫu: "Nhà một tầng vừa ngập khoảng nửa mét trong hai ngày, đã rút nước. Nhà có giếng khoan, tủ lạnh và máy giặt bị ngập, có ông bà cao tuổi và một trẻ nhỏ. Lập danh sách việc dọn dẹp theo thứ tự an toàn trong ba ngày, chia việc cho ba người lớn, đánh dấu việc cần thợ hoặc cần hỏi y tế địa phương."
Khi đọc kết quả, kiểm tra xem AI có khuyên dùng hoá chất với liều lượng cụ thể không. Nếu có, bỏ phần đó và làm theo hướng dẫn của y tế địa phương. AI cũng có thể bỏ sót bước kiểm tra điện hoặc gợi ý cắm thử thiết bị; nguyên tắc an toàn điện trong bài này vẫn được ưu tiên.
Ảnh chụp thiệt hại trong nhà, nếu đưa vào công cụ AI để nhờ liệt kê, nên tránh để lộ giấy tờ, hoá đơn, mặt người trong ảnh. Danh sách kê khai thiệt hại gửi chính quyền hay đơn vị bảo hiểm thì bạn tự kiểm từng dòng trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Sau lũ bao lâu thì có thể bật điện lại?
Không có con số chung. Chỉ đóng điện khi ổ cắm, công tắc, bảng điện và dây dẫn đã khô hẳn và được kiểm tra. Thiết bị từng ngâm nước nên nhờ thợ kiểm tra trước. Nếu không chắc chắn, hãy nhờ thợ điện hoặc đơn vị điện lực.
Nước giếng sau lũ trông trong thì có uống được không?
Không nên. Giếng bị ngập coi như đã nhiễm bẩn dù nước trông trong. Cần thau rửa, khử khuẩn theo hướng dẫn của y tế địa phương và đun sôi trước khi uống. Trong thời gian đầu, ưu tiên nước đóng chai hoặc nước dự trữ sạch.
Gạo và đồ khô bị ngấm nước lũ có rửa lại dùng được không?
Không nên dùng. Nước lũ mang theo vi khuẩn và chất bẩn ngấm vào trong, rửa không sạch được. Chỉ giữ lại đồ hộp kim loại còn nguyên vẹn, không phồng, không gỉ, sau khi rửa sạch và lau khô vỏ hộp.
Bị xước chân khi dọn bùn thì xử lý thế nào?
Rửa ngay bằng nước sạch và xà phòng, sát khuẩn, che lại bằng băng sạch và giữ khô. Nếu vết thương sưng đỏ, đau tăng, chảy mủ hoặc bị sốt, hãy đi khám sớm và nói rõ đã tiếp xúc với bùn, nước lũ.
Làm gì để hạn chế muỗi sau lũ?
Đổ bỏ nước đọng trong chum vại, lốp xe, vỏ chai, chậu quanh nhà, phát quang bụi rậm, ngủ màn kể cả ban ngày với trẻ nhỏ. Khi có người sốt cao, đau đầu, đau cơ, nên đến cơ sở y tế để được khám.
Đệm, chăn, thảm bị ngâm nước lũ có giữ lại được không?
Đồ bọc vải dày như đệm, gối, thảm ngấm nước lũ lâu ngày rất khó làm sạch tận bên trong và dễ mốc, thường nên bỏ. Chăn, quần áo mỏng có thể giặt kỹ bằng xà phòng, phơi nắng thật khô trước khi dùng.