Bản tin bão chỉ thật sự có ích khi bạn đọc được bốn thông tin: bão mạnh cấp mấy, gió giật cấp mấy, vùng nào chịu gió mạnh và đường đi dự báo chắc đến đâu. Nhiều người nghe đến chữ "bão" là lo, nhưng lại bỏ qua đúng những con số quyết định nhà mình có cần chằng chống, cần sơ tán hay chỉ cần theo dõi thêm.
Bài này đi qua từng dòng của một bản tin bão điển hình do cơ quan khí tượng thuỷ văn phát ra, giải thích ý nghĩa và chỉ ra những chỗ người đọc hay hiểu nhầm. Các con số trong bài là quy ước phân loại chung; mọi quyết định cụ thể vẫn phải theo bản tin chính thức mới nhất và chỉ đạo của chính quyền nơi bạn ở.
Áp thấp nhiệt đới, bão, bão mạnh, siêu bão: phân biệt theo cấp gió
Ở Việt Nam, sức gió được ghi theo thang cấp gió Beaufort mở rộng đến cấp 17. Tên gọi của cơn xoáy phụ thuộc sức gió mạnh nhất gần tâm, không phụ thuộc kích thước hay lượng mưa. Bảng dưới là cách phân loại đang dùng trong bản tin; tốc độ ghi là khoảng gần đúng để bạn dễ hình dung.
| Tên gọi trong bản tin | Sức gió mạnh nhất gần tâm | Hình dung tốc độ gió |
|---|---|---|
| Áp thấp nhiệt đới | Cấp 6 – cấp 7 | Khoảng 39 đến 61 km/h |
| Bão | Cấp 8 – cấp 9 | Khoảng 62 đến 88 km/h |
| Bão mạnh | Cấp 10 – cấp 11 | Khoảng 89 đến 117 km/h |
| Bão rất mạnh | Cấp 12 – cấp 15 | Khoảng 118 đến 183 km/h |
| Siêu bão | Từ cấp 16 trở lên | Từ khoảng 184 km/h trở lên |
Có hai điểm hay bị bỏ sót. Thứ nhất, áp thấp nhiệt đới không phải là "chuyện nhỏ": nhiều đợt mưa lớn, lũ quét và sạt lở gây thiệt hại nặng lại đến từ áp thấp nhiệt đới hoặc từ hoàn lưu của bão đã suy yếu. Thứ hai, cấp gió ghi trong bản tin là gió gần tâm; càng xa tâm gió càng yếu, nhưng mưa thì có thể trải rất rộng và kéo dài sau khi bão đã tan.
Khi đọc tên gọi, hãy coi đó là chỉ dấu về sức phá hoại của gió, còn chuyện ngập lụt và sạt lở phải đọc ở phần cảnh báo mưa và lũ đi kèm.
Gió mạnh và gió giật: con số nào quyết định mái nhà
Gió mạnh là gió duy trì. Đây là sức gió trung bình trong một khoảng thời gian ngắn. Bản tin ghi kiểu "sức gió mạnh nhất vùng gần tâm bão mạnh cấp 10" là nói về mức gió thổi liên tục.
Gió giật là những cơn ngắn mạnh hơn. Một bản tin thường viết "giật cấp 12". Gió giật chỉ kéo dài vài giây nhưng chính nó bật mái tôn, quật đổ cây và làm vỡ cửa kính. Khi chằng chống nhà, bạn nên tính theo cấp gió giật chứ không theo cấp gió mạnh.
Gió trên đất liền thường yếu hơn trên biển. Khi bão vào bờ, ma sát với địa hình làm gió giảm dần, nhưng ở dải ven biển và các đồi trống thì gió vẫn rất mạnh. Bản tin thường tách riêng câu về vùng biển và câu về đất liền ven biển, hãy đọc đúng câu ứng với nơi bạn ở.
Gió đổi hướng đột ngột. Nếu tâm bão đi qua gần nơi bạn ở, có thể có lúc gió lặng hẳn rồi thổi mạnh trở lại theo chiều ngược lại. Lúc lặng gió đó không có nghĩa là bão đã qua; đây là sai lầm khiến nhiều người ra ngoài kiểm tra nhà rồi gặp nạn.
Vùng gió mạnh, vùng nguy hiểm và bán kính ảnh hưởng
Phần mô tả vị trí thường có ba lớp thông tin. Lớp đầu là toạ độ tâm bão và hướng, tốc độ di chuyển, ví dụ di chuyển theo hướng tây tây bắc mỗi giờ khoảng 15 đến 20 km. Từ tốc độ này bạn ước được bao lâu nữa bão tới, nhưng nhớ rằng tốc độ có thể tăng hoặc giảm.
Lớp thứ hai là vùng chịu gió mạnh, kiểu như "vùng gió mạnh từ cấp 6 trở lên có bán kính khoảng 200 km tính từ tâm". Nghĩa là dù tâm bão đi cách nhà bạn hơn một trăm cây số, gió cấp 6, cấp 7 vẫn có thể tới. Gió cấp 6 đã đủ làm cây yếu gãy cành, đi xe máy chao đảo, biển động mạnh.
Lớp thứ ba là vùng nguy hiểm trên biển, được vẽ để tàu thuyền tránh. Vùng này rộng hơn vùng tâm bão vì cộng thêm sai số dự báo. Người làm nghề biển phải theo vùng nguy hiểm và lệnh cấm biển của địa phương; người trên bờ dùng thông tin này để biết khi nào biển bắt đầu động, sóng lớn và nước dâng có thể xảy ra ở dải ven bờ.
Đọc ba lớp này cùng nhau, bạn sẽ hiểu vì sao có lúc bão chưa vào mà trời đã mưa to, gió đã giật ở nơi mình, và vì sao chính quyền cấm biển từ rất sớm.
Đường đi dự báo không phải là một đường kẻ
Trên bản đồ dự báo, đường đi của bão thường được vẽ bằng một đường nối các điểm tâm theo mốc 24, 48, 72 giờ, bao quanh là một vùng hình phễu loe dần. Phễu đó là vùng tâm bão có khả năng đi qua; càng xa thời điểm phát tin, phễu càng rộng vì độ bất định tăng.
Sai lầm phổ biến là chỉ nhìn đường kẻ giữa rồi kết luận "bão không vào tỉnh mình". Nếu tỉnh bạn nằm trong phễu, dù ở mép, vẫn phải coi là có khả năng bị ảnh hưởng trực tiếp. Ngược lại, nằm ngoài phễu cũng chưa chắc an toàn, vì phễu chỉ nói về đường đi của tâm, còn vùng gió mạnh và mưa lớn rộng hơn nhiều.
Bản tin được cập nhật nhiều lần trong ngày khi bão tiến gần, có lúc mỗi ba giờ một lần. Mỗi bản tin mới có thể dịch hướng đi vài chục cây số, đổi thời điểm đổ bộ vài giờ. Vì vậy bạn nên ghi lại giờ phát của bản tin mình đang đọc và so với bản tin kế tiếp, thay vì nhớ một con số từ hôm trước.
Cũng đừng ngạc nhiên khi các nguồn quốc tế vẽ đường đi khác cơ quan khí tượng trong nước. Mỗi nơi dùng mô hình và cách tổng hợp khác nhau; với nơi bạn sống, bản tin chính thức trong nước là căn cứ để chính quyền ra lệnh, nên hãy lấy đó làm mốc.
Phần cảnh báo mưa, lũ, sạt lở và nước dâng đi kèm
Ở cuối bản tin bão thường có một đoạn về tác động trên đất liền. Nhiều người dừng đọc trước đoạn này, trong khi với vùng núi và vùng trũng, đây mới là phần sống còn. Khi đọc, hãy dò đúng các ý sau:
- Khu vực có mưa to đến rất to và khoảng thời gian dự kiến, ví dụ từ đêm nay đến hết ngày kia; mưa có thể kéo dài sau khi bão đã suy yếu.
- Lượng mưa dự báo cho cả đợt, thường ghi dưới dạng khoảng, kèm câu "có nơi trên" để chỉ những điểm mưa dồn cục bộ.
- Cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi và ngập úng ở vùng trũng thấp, đô thị; đây là phần cần đọc kỹ nếu nhà bạn ở chân đồi, ven suối.
- Nước dâng do bão và sóng lớn ở vùng ven biển, đặc biệt khi bão vào bờ trùng lúc triều cường.
- Cấp độ rủi ro thiên tai mà bản tin công bố cho từng khu vực, dùng làm căn cứ cho các bước ứng phó của địa phương.
Nếu một trong các ý trên nói đúng khu vực của bạn, hãy chuyển ngay sang việc chuẩn bị chứ đừng chờ bản tin sau. Các bài khác trong chuyên mục này hướng dẫn chi tiết từng việc: chằng chống nhà, đồ dự trữ, sơ tán.
Theo dõi một cơn bão từ lúc còn ở xa: nhịp đọc tin hợp lý
Không cần ngồi canh tin cả ngày, nhưng cũng không nên chỉ nghe loáng thoáng. Một nhịp theo dõi vừa phải giúp bạn không bỏ lỡ thay đổi quan trọng mà vẫn làm được việc khác.
- Khi bão hoặc áp thấp nhiệt đới mới hình thành ngoài khơi: đọc tin mỗi ngày một hai lần, chú ý hướng di chuyển và khả năng mạnh thêm.
- Khi bản tin bắt đầu nhắc đến vùng biển gần tỉnh bạn hoặc khả năng ảnh hưởng đất liền trong vài ngày tới: đọc mọi bản tin trong ngày, ghi lại cấp gió, gió giật và thời điểm dự kiến ảnh hưởng.
- Khi có tin bão khẩn cấp hoặc tin cảnh báo cấp độ rủi ro cho khu vực của bạn: chuyển sang làm các việc chuẩn bị, giao một người trong nhà phụ trách nghe tin để những người khác tập trung chằng chống.
- Khi bão đang ảnh hưởng: nghe tin qua đài phát thanh chạy pin hoặc điện thoại, hạn chế lướt mạng xã hội để tiết kiệm pin.
- Khi bão đã suy yếu: tiếp tục theo dõi cảnh báo mưa lũ, sạt lở thêm một đến hai ngày, nhất là nếu nhà bạn ở vùng núi.
Ghi chép ngắn sau mỗi bản tin, chỉ cần giờ phát và ba con số, giúp cả nhà nhìn ra xu thế mạnh lên hay yếu đi mà không phải nhớ.
Nhờ AI giải thích bản tin mà không để AI tự dự báo
Chatbot AI có thể giúp bạn đọc một bản tin dài cho nhanh, đặc biệt với người lớn tuổi trong nhà hoặc khi bạn phải giải thích cho con nhỏ. Cách làm an toàn là chép nguyên văn bản tin chính thức vào, rồi yêu cầu AI chỉ diễn giải nội dung có sẵn. Một câu lệnh mẫu: "Đây là bản tin bão vừa phát. Hãy tóm tắt bằng năm gạch đầu dòng dễ hiểu cho người lớn tuổi: bão mạnh cấp mấy, gió giật cấp mấy, khi nào ảnh hưởng tới tỉnh Quảng Trị, có mưa lớn hay lũ quét không. Chỉ dùng thông tin trong bản tin, chỗ nào bản tin không nói thì ghi là không có thông tin."
Điều không nên làm là hỏi AI kiểu "bão này có vào nhà mình không" hay "ngày mai có cần sơ tán không". Chatbot không có số liệu quan trắc theo thời gian thực và có thể trả lời rất tự tin dựa trên thông tin cũ. Quyết định sơ tán thuộc về chính quyền địa phương, căn cứ trên bản tin chính thức.
Sau khi AI tóm tắt, hãy so lại từng con số với bản gốc. Lỗi hay gặp là AI nhầm giữa cấp gió mạnh và cấp gió giật, hoặc làm tròn thời gian đổ bộ. Nếu bản tóm tắt dùng để gửi vào nhóm gia đình, ghi kèm giờ phát của bản tin gốc để người nhận biết thông tin mới đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bão cấp 12 và gió giật cấp 14 nghĩa là gì?
Cấp 12 là sức gió duy trì mạnh nhất gần tâm bão, khoảng 118 đến 133 km/h. Giật cấp 14 nghĩa là có những cơn gió ngắn mạnh hơn, khoảng 150 đến 166 km/h. Khi chằng chống nhà cửa, bạn nên tính theo mức gió giật.
Áp thấp nhiệt đới có đáng lo như bão không?
Gió của áp thấp nhiệt đới yếu hơn bão, nhưng mưa có thể rất lớn và kéo dài. Nhiều đợt lũ quét, sạt lở đất ở miền núi xảy ra do áp thấp nhiệt đới hoặc hoàn lưu bão đã suy yếu, nên vẫn phải theo dõi sát cảnh báo mưa lũ.
Vì sao bản tin hôm qua và hôm nay nói đường đi khác nhau?
Dự báo đường đi luôn có sai số và sai số lớn dần theo thời gian. Mỗi lần có số liệu quan trắc mới, cơ quan khí tượng cập nhật lại hướng và thời điểm đổ bộ. Vì vậy bạn nên đọc bản tin mới nhất và ghi lại giờ phát.
Nhà ở mép vùng dự báo thì có cần chuẩn bị không?
Có. Vùng hình phễu chỉ là nơi tâm bão có khả năng đi qua, còn vùng gió mạnh và mưa lớn rộng hơn nhiều. Nằm trong hay sát phễu đều nên chằng chống nhà, chuẩn bị đồ dự trữ và theo dõi chỉ đạo của xã, phường.
Lúc gió đột ngột lặng có phải bão đã qua không?
Chưa chắc. Nếu tâm bão đi qua gần, có thể có quãng lặng gió ngắn khi mắt bão đi ngang, sau đó gió thổi lại rất mạnh theo chiều ngược. Bạn nên ở yên trong nhà cho tới khi bản tin hoặc chính quyền xác nhận bão đã đi qua.
Có nên dùng AI để biết bão sẽ vào đâu không?
Không nên. Chatbot không có số liệu quan trắc thời gian thực và có thể trả lời sai mà vẫn rất tự tin. Hãy chỉ dùng AI để tóm tắt hay giải thích bản tin chính thức mà bạn chép vào, rồi tự so lại các con số với bản gốc.